Xa'anil naj

U jach no’ojanil naj beeta’an tumen wíinik

Katia Rejón
Oochel Rodrigo Díaz Guzmán
K'iintsil

Jo', Yucatán
Lunes 28 ti' agosto, 2017

“Mix juntéen chíimpolta’ak, pata’an tak u k’aaba’ beey ‘u yotoch óotsil máak’, ba’ale’ aj xak’al xooko’obe’ ku tukultiko’obe’ leti’e naj asab ma’alo’ob beeta’an tumen wíinik”, beey tu ya’alaj Josefina Campos Gutiérrez, maax beetik coordinadora ti’ Comité Estatal Yucatán del Consejo Internacional de Monumentos y Sitios (ICOMOS) México, tu súutukil táan u e’ets’el xa’anil naj beey Patrimonio Inmaterial de los Saberes Constructivos de los Mayas.

Tu kúuchil Salón del Consejo, ti’ Edificio Central de la Universidad Autónoma de Yucatán (UADY) jts’a’ab cha’antbil Ichil xa’anil naj, tu’ux ku yila’al bix u na’ata’al xa’anil naj tumen wíinik tu kaajil Nunkiní, Campeche.

Óol tuláakal no’ojan

Ich naje’ ku bookankil lool, ichile’ lu’um ts’o’okole’ síis óol, beey suuka’an u beetiko’ob naj le kajnáalo’obo’, máaxo’ob ku yáantajo’ob tia’al u beeta’al uláak’ najo’ob ma’ chéen utia’alo’ob, tumen ku beeta’al xan tia’al máax ta’aytak u ts’o’okol u beelo’ob wa máax mina’an jump’éel u xa’anil naj.

Ku tukulta’al najo’obe’ ma’ náach ku máan ti’ tuláakal u yutsil ku páajtal u beeta’al jump’éel naj, tak aj xak’al xook Edward Thompson ku tukultik beyo’. Te’e cha’ano’ ku ye’esal xan bix u na’atal le naja’, beey jump’éel ba’al kuxa’an yéetel suuka’an ti’ kaaj.

“K’a’anan k’áax tia’al u béeytal u beeta’al xa’anil najo’ob, tumen te’elo’ ku páajtal u ch’a’abal tuláakal ba’ax k’a’abéet tia’al u beeta’al najo’ob yéetel tablados, ts’o’okole’ ya’abach ba’alo’ob ku ka’anal kalikil táankelem máak”, tu ya’alaj aj xak’al xook Campos Gutiérrez.

Ma’ u yotoch óosil máaki'

Te’e súutuko’ táakpaj Raúl Godoy Montañez, máax tu chikbesaj u jala’achil u lu’umil Yucatán, yéetel Eduardo Batllori Sampedro, máax beetik secretario ti’ Desarrollo Urbano y Medio Ambiente (Seduma), leti’obe’ tu ya’alajo’ob ma’ ma’alo’ob u ya’alal wa u yotoch óotsil máaki’ tumen ku ch’éenel u beeta’al, ts’o’okole’ ku jelbesik u tuukul máak tia’al u ch’éenel u beeta’al yéetel tia’al u beetiko’ob pak’il naj.

U je’ets’el beey Patrimonio Inmaterial de los Saberes Constructivos de los Mayas yaan u ts’áak u páajtalil u beeta’al meyajo’ob tia’al u ts’aatáanta’al yéetel u kaláanta’al ma’ u ch’éenel u beeta’al xa’anil najo’ob. Yéetel u yáantajil jump’éel múuch’kabile’, máax u jach kanmaj bix u beeta’ale’ yaan u béeytal u tsikbaltiko’ob ba’ax u yojelo’ob yéetel u tukultiko’ob bix je’el u ts’aatáanta’al u beeta’alo’obi’.

Batllori Sampedro tu ya’alaj k’a’anan u ch’a’anuktal tumen u nu’ukbesajil mola’ayo’ob je’el bix Fovissste, Infonavit tak Sagarpa, u beeta’al xa’anil najo’ob, k’a’abéet u tukultiko’ob ba’ax k’a’abéet yéetel bix asab uts tu yich kajnáalo’ob. Je’el bix uchik u cha’antale’ ya’ab máake’ láayli’ uts tu yich u kajtalo’ob ti’ xa’anil naj.

Yaan u sajbe’entsil u sa’atalo’ob

Beey túuno’, Raúl Godoy Montañez tu páayt’antaj xoknáalo’o arquitectura yéetel diseño del hábitat táakpajo’ob te’e súutuko’, tia’al u k’ubik ba’ax u yojelo’ob tia’al ka béeyak u tukulta’al meyajo’ob je’el u páajtal k’éexel ti’ le najo’oba’, tia’al u tsa’ayal baño yéetel k’óoben.

Tu súutukil u t’aan máax jo’olbesik UADY, José de Jesús Williams tu ya’alaj “wa le ba’ax yana’ ma’ tu béeykunsik k-ilik ba’ax tu yilaj Edward Thompson, jump’éel naj jach ma’alo’ob beeta’anile’, míin jaaj yaan u k’uchul u k’iinil u ch’éenel u beeta’al”.