Guty, rock táanil ti' rock

Yáax juntéen u paax Yucatán

Sandra Gayou Soto
Oochel Francisco Martín
K'iintsil

Jo', Yucatán
Martes 5 ti' septiembre, 2017

Cuarenta y dos u p’éel k’aayo’ob u’uyab tu chi’Jaime López, chuup u cha’anta’al “Front Stage” tu kúuchil DeLorean, maanal óoxp’éel hora j-u’uya’ab u paaxilo’ob jach k’ajóolta’an, ba’ale’ beyxan le ma’ jachi’.

Káaj yéetel En una nube, ts’o’okole’ tu k’ayaj Fuereño forever, Vagón de vagabundos u kamp’éel k’aayil u’uya’ab, ka’alikil u papaxk’abta’al yéetel u ki’imak óolta’al.
U láak’inajo’obe’ chéen guitarra yéetel armónica, ba’ale’ Lópeze’ k’aaynaj tia’al u k’a’ajsa’al; máaxo’ob biinja’ano’obe’ ku yawatiko’ob ba’ax u k’áato’ob ka pa’axak, ti’ ya’abach súutuko’ob ki’ichaj u paax: ka k’aaynaj “capella” yéetel u armónica wa le ka tu k’ayaj A la orilla de la carretera, Es tan poco el amor, Desenchufado, Corazón de cacto, Caite cadáver, Espantapájaros, La chilanga banda, Alma de tabique, Sácalo, tu ts’ooke’ j-u’uyab Bonzo yéetel Materia tóxica.

Máaxo’ob cha’antike’, k’aaynajo’ob, papaxk’a’anajo’ob, awatnajo’ob yéetel ki’imak óolnajo’ob. Tu ts’ooke’ Jaime tu ts’áaj u nib óolal uchik u béeytal u k’aay ti’ le noj kaaja’.

La Jornada Maya tsikbalnaj junsúutuk yéetel ka tu ya'alaj le je’ela’:

Uchik u p’áatal tu kaajil Jo’

“Máake’ mantats’ juntúul fuereño forever ba’ale’ weye’ yanchaj máax yéetel in wáantikinbáaj tia’al ka k’uchken, ma’ tin wu’uyaj wa táanxel tu’ux in taali’ tumen yáaxe’, yo’olal u yutsil Emiliano Buenfil, Frederick Hatchondo yéetel juntúul máax bin ku k’aaba’tik Fabrizio León, kex tumen mix juntéen ku tíip’ile’, u yóole’ ti’ yaan t-éetele’, te’ex máax beet, yéetel u yáantajil máaxo’ob ku meyajo’ob DeLorean yéetel Luis Sánchez, máaxo’ob tu páakto’ob in beel”.

“Mix juntéen yáa k’uuchken Jo’, kin beetik u yóolala Jorge Buenfil, tumen kin wa’alik ti’ tak ti’ láak’ xamanil yaan, óoli’ jump’éelili’ u tojil, Santiago de Cuba, Matamoros yéetel Jo’, trópico de Cáncer ku máan chúumuk. Le beetik ‘Rigorinsky Tovarovich’ ku múul beetik yéetel Matamoros u xuul tu’ux chokoj u yooxol. Le beetik ku paaxik cumbias, tumen cuambiase’ tia’al máax meyajtik”.

“In k’ajóoltik Jo’e, ku beetik in wilik bix u wóolisil Golfo de México, ts’o’okole’ jump’éel lu’um chuup yéetel ja’, le beetik ku ki’imaktal in wóol, lik’ul Matamoros tak Mérida, ku máan máak Tuxpan de Rodríguez, Tampico, tak xuul yóok’ol kaab, yéetel Nueva Orleans, sáansamal in na’atik ba’axten le paaxa’ láayli’ u xik’nal ti’ iik’e’, ku táats’máansik máaxo’ob láayli’ kaja’abo’ob ti’ úuchben k’iino’ob, k’a’anan k’iino’ob, ba’ale’ ma’ beey jump’éel náach tuukul, tumen le je’elo’ ku beetik u xu’ulul tuláakal”.

Paax yéetel Yucatán

“Yaan máako’ob ma’ uts u yu’ub u xa’ak’tal norteño paax yéetel uláak’ u jejeláasil, beyxan ka xa’ak’tak u paaxil Yucatán yéetel uláak’o’ob, tumen ya’ab máak ku tuukul beyo’ ma’ náach ku máano’ob ti’ le tu k’aaba’taj Hitler.

“In yuume’ mixteco u ch’i’ibal, tu ka’ansaj ten k’a’anan u kaláanta’al yéetel xa’ak’an ba’alo’ob, ts’o’okole’ beey in wilik, jach ma’alo’ob uchik in taal Jo’, ma’alo’ob uchik in láak’inta’al ts’o’okole’ ya’ab máak taal u yu’ubej, kex tumen yaan máako’ob ma’ u laj k’ajóolmaj in meyaje’, u yojelo’ob jayp’éel ba’al yo’olal in meyaj, beey uchik u chíimpoltiko’ob in paaxil. Leti’ u noj ba’alil uchik in taal Jo’, in ts’áak k’ajóoltbil in meyaj yéetel k-múul tuukul”.

Uts wáaj ta xikin paax ku beeta’al Yucatán

“Ma’ in wojel tuláakali’, ba’ale’ kin k’a’ajsik yuum Guty Cárdenas, máax táanilchaj ti’ “u múuch’il 27”, 27 u ja’abil ka kíimij, je’ex Janis, Hendrix, Kurt Cobain, tene’ ti’ kin ts’áak ichil máaxo’ob tu beetaj “rock”.

“Kin tukultike’, Guty Cárdenas leti’e máax yanchaj rock táanil ti’ rock, leti’ le in k’ajóole’, in wu’uymaj wa jayp’éel u paax Ricardo Palmerín, yo’olal u baatsil Buenfil, yéetel Pastor Cervera máax béeychaj in k’ajóoltik, le jaaj in k’ajóolo’.

“Jaanal, u paax Guty Cárdenas, Jorge Buenfil yéetel Emiliano Buenfil, mantats’ u ye’esiko’ob teem ba’ax ku máan u k’iin weye’, láayli’ neófitoen, ba’ale’ taak in kaambal”.

Ba’ax táan a meyajtik walkila’

“Ma’ tin p’atik u tuukul in beetik junmúuch’ paax, ba’ale’ walkila’ ma’alo’ob tin juunal tia’al ma’ u talamchajal ba’al, kin tukultik beey jump’éel orquesta, t-tukultaj ba’ax paaxilo’ob je’el u pa’axal yéetel Cecilia Toussaint óol je’ex le kbeetik tu káajbal, ba’ale’ ma’ xan t-pa’aj k pool tia’al ktukultik u k’aaba’, Como al principio, teen paxik guitarra, leti’ ku k’aay yéetel ku xo’okol jayp’éel ts’íibo’ob, leti’e táan u k’iimbesik 40 ja’abo’ob káajil u juum ich rock and roll le beetik tu ya’alaj teen taak u beetik le je’elo’, ts’o’ok óoxtéen kmúul beetik, kexi’ ka k’uchuk u k’iinil k taal weye’”.

“Táan xan in beetik jump’éel repertorio tu’ux táakbesa’an k’aay mix juntéen yáax u’uya’ak, yaan jayp’éel ts’o’ok in k’as máansik, ba’ale’ táan kjóok’sik ba’ax u yojel ti’ bajo, beyxan yéetel u paaxil electrónica, tia’al knup’ik in k’aay yéetel guitarra, kpa’atik ka ts’o’ok tia’al u káajbal le ja’ab ku taalo’”:

“Je’el bix táan in paxik A solas on the rock, yaan xan uláak’ jump’éel tuukul meyaj ku k’aaba’tik Érase una vez doce alejandrinos sonetos, jump’éel calendario 2018 tu’ux ku chikpajal in woochelo’ob ka’alikil táan in paax, ch’a’aban tumen Gaby Alarcón, máax tu tukultaj bix ku chikpajal calendario, beey jump’éel chan pik’il ju’un tu’ux yaan kts’áak ik’il t’aano’ob, ta’aytak in ts’áak k’ajóoltbil.

Tu jo’oloj u paaxe’, Jaime López bix janal tu jáal ja’il Progreso, tu yáak’abil kex tpaan cháake’, tu máansaj ich ki’imak óolil tu k’íiwikil u kaajil Jo’, tak ka k’uch u súutukil u bin.