Bayer, noj mola'ay beetik u ts'aakil xíiw

Alemanial mola’aye’ tu manaj Monsanto

La Jornada Maya
Oochel Valentina Álvarez Borges
K'iintsil

Miércoles 30 ti' mayo, 2018

Jala’achil ti’ u lu’umil Estados Unidose’ tu jets’ajo’ob jo’olejak martes 29 ti’ mayo, je’el bin táan u páajtal u ma’anal u mola’ayil i’inaj Monsanto ti’ u lu’umil Estados Unidos, tumen Bayer, noj farmacéutico yéetel químico mola’ay yanchaj tu lu’umil Alemania, ba’ale’ ti’al ka béeyake’ tu jet’sajo’ob jayp’éel ba’alo’ob k’a’anan u beeta’al, beey tu ya’alaj Departamento de Justicia.

Ti’al ka éejenta’ak u ma’anale’, mola’ay alemanaile’ yanchaj u beetik jump’éel nojoch bo’ol, tumen k’a’anan u k’exik junjaats ti’ negocios ku beetik.

Tu chúumukil u winalil septiembre ti’ u ja’abil 2016e’, Bayer tu ts’áaj k’ajóoltbil u manik u mola’ayil Monsanto, yanchaj u bo’otik 66 mil millonesil dólares úuchak u jets’ik u bo’ota’al 128 dólares yo’olal jump’éel acción.

U jala’achilo’ob Estados Unidose’ táan ka’ach u ka’ap’éel tukultiko’ob u beeta’al le bo’olo’, tumen ku tukultiko’ob ma’ no’ojani’, yo’olal beyka’aj ba’al bíin beyak u kon le nojoch mola’ay tu’ux ku beeta’al i’inaj yéetel pesticidas ti’al u ko’onol yóok’ol kaab.

Ti’al túun ka éejenta’ake’, yanchaj u beeta’al jump’éel jach nojoch mokt’aanil tumen Bayer, leti’e’ jach yáax béeykunsa’an Estados Unidos ti’al u manik wa ba’ax, beey úuchik u je’ets’el tumen Departamento de Justicia.

Jump’éel k’a’anan mokt’aan, ba’ale’ yanchaj u xwo’okinil

K’a’anan u máansik Bayer jayp’éel u jaatsil u mola’ayil, le je’elo’ yaan u tojoltik óoli’ 9 mil millonesil dólares, ichil le je’elo’ ti’ yaan mola’ay u beetmaj ti’al u beetik i’inaj. Le je’elo’, k’áata’ab ti’al ma’ u tukulta’al yaan u yantal jela’an ba’al ka u loobilt uláak’ mola’ayo’ob ku ketikuba’ob yéetel wa ka loobilta’ak máaxo’ob k’a’abéetkunsik, le kéen núup’uk yéetel Monsanto. Juntúul aj k’a’aytajil Departamentoe’ tu tukultaj le je’elo’ jump’éel “k’a’anan mokt’aan”.

Unión Europeae’ ts’o’ok ka’ach u jets’ik u yúuchul maan ti’al u ts’o’okbal marzo, ba’ale’ ti’al ka béeyake’ tu ya’alaj ba’ax jach k’a’abéet u beeta’al, je’el bix ka xu’uluk u yantal u muuk’ Monsanto ichil tu’ux ku ko’onol i’inaj yéetel pesticidas, beyxan najmal u luk’sa’al taak’in ti’ xaak’al ku beeta’al yóok’ol kaab yéetel ka ch’éenek u beeta’al jela’anta’ak i’inaj.
Ba’ax k’ajóolta’an beey "megafusión" ma’ ma’alo’ob úuchik u k’a’amal tumen máaxo’ob ku ba’atelo’ob yo’olal u páajtalil yóok’ol kaab yéetel tumen uláak’ múuch’kabilo’ob ku yáantajo’ob, tumen ya’ab ba’al ku ya’alal tu yóok’olal Monsanto, tumen ba’ax ku beetik ti’al konbile’, ku jelbesik u genéticail yéetel tumen ku k’a’abéetkunsik herbicida glifosato.