Máatematikase' báaxal yéetel maaya xookolo'ob

Katia Rejón
Boonil María León
K'iintsil

Viernes 22 ti' marzo, 2019
Jo', Yucatán

Máatematikase' ma’ jach nak óol wa ku ka’ansal yéetel maaya xookolo'ob. U x xak’al xookilo’ob ciencia yéetel x ka’ansajo’ob ti’ Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM), Emma Lam yéetel Elena de Oteyza y de Oteyza, ku ya’aliko’obe’ juub, jaarat’ yéetel ch’aaje’ óoli’ beey jump’éel báaxal ti’al paalal.

U físicoil UNAMe’ Fernando Magañae’, leti’e’ yáax máax péektsilt u ka’ansa’al maaya xookolo’ob ti’al u ka’ansal matemáticas. Jayp’éel kúuchilo’ob k’a’aytajil je’el bix Vanguardia yéetel AJ+Español ts’o’ok u táabsiko’ob bix u ka’ansa’al maaya xookolo’ob tumen físico, ti’ máasewal najilo’ob xook Yucatán, yéetel xan ti’ uláak’ u lu’umilo’ob México. Ba’ale’, x ka’asajo’obe’ tu tsikbaltajo’obe’ u k’a’abéetkunsa’al maaya xookolo’obe’ ma’ súutuk oficiali’. Ku k’a’abéetkunsa’al tumen u aj ka’ansajilo’ob primaria yéetel máax yáax táakpaja’an ti’ táayero’ob wa diplomados.

“Fernando Magaña tsikbalnaj t éetel, tu ya’alaj to’on bix u na’atal maaya xookolo’ob, beey úuchik k meyajtik ti’al ka no’ojan p’áatak ti’ sistema decimal”, beey tu tsolaj x ka’ansaj Emma Lam.

Paalalo’obe’ ku yilko’ob beey jump’éel báaxal tumen k’a’anan u na’atiko’ob yéetel u jach ilko’ob bix u beeta’al. Elena de Oteyeza tu ya’alaje’ jach ma’alo’ob ti’al paalal tumen ku na’atiko’ob tu beel bix u meyaj tablas de multiplicar, tumen ma’atech u k’a’abéetchajal u t’íilil ba’al tu poolo’ob. “Jump’éel ba’al jach ma’alo’ob ti’al paalal séeba’an u tu’ubsiko’ob wa ba’ax”. Je’el u béeytal u multiplicaro’ob yéetel jump’éel jump’éel tablero ti’al ma’ xan u p’áatalo’ob paachil tumen u yéet xooko’ob”, tu tsolaj.

Ichil meyajo’ob táan u beeta’al ichil u cha’anil Feria Internacional de Lectura Yucatán (FILEY) beeta’ab ka’ap’éel táayero’ob yéetel u áanalte’il maaya xookolo’ob ts’o’ok u ts’áako’ob k’ajóoltbil: Fracciones divertidas yéetel Puntos, rayas y caracoles, tu ka’ap’éelalo’obe’ jóok’sa’an tumen Editorial Terracota.

“Suuka’anil táayere’ k beetik ti’ najilo’ob xook tu’ux ku k’áata’al to’on, beyxan k beetik ken yanak u múuch’tambalil Consejo Técnico tumen [aj ka’ansajo’obe’] ku páajtal u beetiko’ob jejeláas meyajo’ob yéetel”, tu tsikbaltaj Lam.

Tu tsikbaltajo’obe’ ts’o’ok u beetiko’ob xa’ak’an táayero’ob (ti’al u paalal yéetel aj ka’asajo’ob) ti’ Ciudad de México yéetel uláak’ noj lu’umo’ob ba’ale’ ts’o’ok ilike’ leti’e paalalo’ob “yáax na’atik”. U ts’a’abal k’ajóoltbil bix u na’ata’al maaya xookolo’ob ti’ uláak’ noj lu’umo’obe’, tu ya’alajo’ob, ma’ ko’oji’ tumen chéen k’a’anan u máansa’al jump’éel táablero’ beeta’an yéetel fomi, yéetel ku k’a’abéetkunsiko’ob u jubilo’ob k’áak’náab ba’ale’ ku páajtal xan u meyajo’ob yéetel u pastail u beeta’a, sopa, beyxan u yook léets’bil ch’ujuk, botones wa káarton.

“Kaabal u káajal yéetel ka’anal u na’atal maaya xookolo’ob. Beey u káajal u jats’utstal u yila’al tumen paalal tumen beey xan u tuukul juntúul paalal ba’ale’ ma’atech u jan iliko’ob wa táan u multiplikaaro’ob tumen táan u báaxalo’ob”, beey a’alabik tumen Elena de Oteyza.

U áanalte’il Fracciones divertidas beeta’an ti’al aj ka’ansajo’ob, ku ye’esik bix je’el u ye’esal ti’ paalal bix u beeta’al fracciones, ba’ale’ je’el u meyaj xan ti’al u xoknáalilo’ob secundaria. Ts’a’aban jayp’éel u k’uben meyaj, beyxan jump’éel CD yéetel ti’al u jóok’sa’al xan u yoochel ti’ ju’un, ts’a’aban xan u núutajilo’ob le k’uben meyajo’obo’.

Tu ya’alajo’obe’ k’áatchi’ ts’a’aban ti’al u núuka’ale’ “ma’ jaajil ba’al” ucha’an wa náach ku máan ti’ u kuxtalo’ob. Le beetik ku k’a’abéetkunsiko’ob ba’alche’ob, ku ch’a’achibta’al u Pueblos Mágicosil México, ku ye’esiko’ob geografía, k’ajla’ayil, its’at, deportes yéetel miatsil ti’al beyo’ ka’alikil u kaxtiko’ob u núuktajil ba’ax ku k’áatal ti’obe’ ku kaniko’ob uláak’ ba’al.

“Jach uts tu yicho’ob, jach ma’alo’ob k’a’amik. Jun jaatsil diplomadoe’ ku biinsik junk’aal horas, tumen k tukultik ba’ax taak k beetik, bix k k’áat k chikbes u ka’ansa’al fracciones. Diplomadoe’ ts’o’ok k beetik ti’ kaajo’ob tu’ux jach óotsil máak yani’”, tu ya’alajo’ob.