Saajkil, k'uux óol yéetel muuk' tu táan u ch'úuktajil meyaj Trump

David Brooks, corresponsal
Oochel Ap
K'iintsil

Nueva York, Estados Unidos
Lunes 15 ti' julio, 2019

Saajkil, chi’ichnakil, ba’ale’ beeyxan k’uux óol yéetel muuk’, síij ichil u lu’umil Estados Unidos úuchik u yoksa’al saajkil tumen jala’ach Donald Trump, úuchik u ya’alik yaan u jach ch’úukta’al táanxel máako’ob, le je’ela’, jump’éel ba’al kex ma’ káajsa’ake’ ts’o’ok u yoksik saajkil ichil máaxo’ob mina’an u ju’uno’ob te’e noj lu’umo’.

Viernes máanika’, Trump tu k’a’aytaj u káajal u beeta’al redadas ichil tuláakal le noj lu’umo’ ti’al beyo’ “u jóok’sa’al máaxo’ob” “mina’an u ju’uno’ob” yéetel ti’al u túuxtalo’ob tuka’atéen tu kaajalo’ob. U aj meyajilo’ob jala’achile’ tu ya’alajo’obe’, u agenteilo’ob Servicio de Inmigración y Control de Aduanas (ICE, yóok’lal bix u k’aaba’ ich inglés) yaan u beetiko’ob noj meyajo’ob ti’ bolonp’éel noj kaajo’ob, tu’ux táaka’an Los Ángeles, Chicago, Nueva York, Houston, Miami, Atlanta, San Francisco, Baltimore yéetel Denver.

Nueva Orleáns, noj kaaj ti’ yaan tu lajun t’o’olil tsool k’aaba’obe’, a’alabe’ ma’atáan u jaan beeta’al redadas walkila’; ICEe’ tu k’a’aytaje’ ma’atáan u beeta’al redada te’elo’, ku ya’alale’ tumen táan u ch’a’abal óotsilil ti’ máak tumen ta’aytak u kóojol jump’éel chak ik’al je’el u beetik u búulul le baantao’.

U oficialilo’ob Departamento de Seguridad Interna tu ts’áajo’ob k’ajóoltbile’ ti’ le ts’ook k’iino’oba’ táan u xachikubáaj u je’elsiko’ob 2 mil u túul máak oka’an te’e lu’umo’ kex mina’an u ju’uno’ob, ti’al beyo’ u su’utulo’ob tu kaajalo’ob, ba’ale’ tu ya’alajo’obe’ ma’ xaan ka ma’achak uláak’ máak chéen “tumen táak tu beelo’ob” le ken jo’op’ok u beeta’al operativo.

U ya’abil baatsilo’obe’ ts’o’ok u yantal u tsikbaltik yéetel u paalalo’ob ba’ax unaj u beetiko’ob wa ka k’uchuk chu’ukulo’ob tumen migra, máax yiknal k’a’abéet u k’ubetikubáajo’ob wa tumen ma’ach u taatatsilo’ob wa ma’ suunajo’ob tu meyaj. Uláak’o’obe’ ma’ u yojelo’ob wa najmal u bino’ob tu meyajo’ob, misa, yiknal ts’akyaj, maan ba’al ti’al u jaanto’ob wa je’el ba’axak u beet u p’áatal sajbe’entsil uti’alo’ob; yaan xane’ ts’o’ok u jets’iko’ob ma’atáan u bino’ob xíimbal yéetel u láak’tsilo’ob wa yaan kex juntúul mina’an u ju’uno’obi’.

“Chi’ichnako’on, ma’ k-ojel ba’ax bíin úuchik, chéen kk’almekbáah, beey tu ya’alaj ti’ La Jornada juntúul taatatsil yaan Nueva York. Yaan xan junjaatso’obe’ tu yóotaj u che’ejto’ob ba’ax je’el u yuch ti’ob; juntúul meseroe’ tu ya’alaj: To’one’ k-ojel bix je’el satikbáaje’, beey kuxa’anono’, ba’ale’ u che’eje’ séeba’an úuchik u sa’atal.

Ti’ le lu’uma’ tuláakal máak ku líik’sikubáaj ti’al aktáantiko’ob je’el ba’axak k’aasil ka úuchuk. Ku babal a’aliko’ob ba’ax yáax ucha’an, je’el bix le ucha’an ti’ juntúul na’ yaan Atlanta, máax ts’o’ok u ch’éenel u manjear, ts’o’okole’ u láak’tsilo’obe’ táan xan u yilko’ob ma’ u jóok’olo’ob yóok’ol bej, jujump’íitil ken xi’ik u yilo’ob bix ken máanak k’iin, ti’al beyo’ u yilik wa yaan u suut ti’ meyaj ku beetik ich naj.

Juntúul nicaragüenseil kajakbal Miamie’ tu ya’alaj ti’ u láak’tsilo’obe’ ma’ u je’eko’ob joolnaj yéetel ka u yilo’ob ma’ u jach jóok’olo’ob; tu manaj janabe’enba’al ti’al jayp’éel k’iino’ob, tumen beyo’ ma’atáan u yantal u séeb jóok’olo’ob, beyxan tu ya’alaje’ tu tsikbaltaj ti’ juntúul u láak’tsil activistae’, máax xan táanxel lu’umile’, leti’e’ “ku yu’ubik beey ta’aytak u kóojol jump’éel chak ik’al”, beey a’alab ti’ Los Angeles Times.

U jo’olpóopil óoli’ tuláakal kaajo’obe’ tu’ux yaan u beeta’al redadase’ tu ya’alajo’obe’ u ajkanan kaajilo’ob bak’pachtik kaaje’ ma’aten u ya’al ba’ax u yojelo’ob ti’ federalo’ob, mix táan u cha’ako’ob u k’a’alal máal ti’ kúuchilo’ob te’e kaajo’ tu’ux ti’ leti’ob yaan u muuk’. Ts’o’okole’, yaan xan u séeb áanta’al táanxel máako’ob ucha’an wa ba’ax ti’ob, ba’al yaan u yil yéetel a’almaj t’aan yéetel u yáanta’al paalal ku p’áatal tu juunal yóok’lal redadas.

U jo’opóopil Los Ángeles, Eric Garcetti, láak’inta’an tumen u jo’olpóopil kanan kaaj, Michael Moore, tu k’i’itbesajo’ob le t’aana “weye’ (...) ma’atáan kmúul meyaj yéetel ICE. Kaaje’ ti’ yaan ta wiknale’, múul yaniko’on”. U jala’ache’ tu jóok’saj jump’éel tosl ts’íib tu’ux yaan u páajtalilo’ob jeets’el tumen u jo’olpóopil ts’aatáantik táanxel kaajil máak (http://stepforward.lacity.org/ know_your_rights).

Yanchaj uláak’ ts’íibo’ob je’el bix le je’elo’, túuxta’ab San Francisco, Chicago, Nueva York, Atlanta yéetel tak tu noj kaajil Washington, ichil uláak’o’ob.