"'Tote-Abuelo' ku chikbesik péech'óolal ku máansik wíinik tumen ma'atech u t'anik káastelant'aan"

Elio Henríquez
Oochel
K'iintsil

Jueves 7 ti' noviembre, 2019
San Cristóbal de Las Casas, Chis.

X-tzotzil beet cha’an María Sojob tu tsikbaltaj ti’ La Jornada: “to’one’ ma’ t-séeb na’ataj wa máasewalo’oni’, t-ojéeltaj ka yanchaj k-jóok’ol ti’ k-kaajal; ka’aj k’ucho’on noj kaaje’ ti’ j-a’alab to’oni’”.

U ts’íibil cha’ane’ jóok’sa’ab ti’ jump’éel ba’al tsikbalta’ab ti’ tumen u yuum u na’, Manuel Martínez, u oopéerail primaae’ Tote-Abuelo ma’alo’ob úuchik u k’a’amal tu cha’anil Festival Internacional de Cine de Morelia. “Ku chikpajal bix úuchik u máan k’iin ti’ k-yuumo’ob, ka’aj péech’óolta’abo’ob tumen ma’ u yojelo’ob u t’ano’ob k’áasatelan t’aan, yéetel tumen jela’an u miatsilo’ob yéetel u t’aano’ob. Ya’abach táankelemo’ob lik’ano’ob tin ja’abilo’obe’, u paalilo’ob ajk’ansajo’ob táaka’ano’ob ti’ éedukasiion indigenáae’ ma’atech u t’aniko’ob máasewal t’aan tumen ma’ j-óota’ab u ka’ansalo’obi’ ti’al ma’ u péech’óolta’alo’ob”, tu tsikbaltaj.

“K-yuumo’ob yéetel k-noolo’obe’ ku ts’íikitalo’ob le ken u t’ano’ob máasewal t’aan”, tu ya’alaj. “Tu tsolaj cha’ane’ óoli’ ku chikbesik bix máanik u kuxtal, tumen ku ts’áak tukultbil bix u yúuchul ba’al ichil tzotzil kaaj wa ichil u baatsilo’obi’”.

Tote-Abuelo chíimpolta’ab yéetel premio Ambulante, ts’o’okole’ yaan u ye’esal ti’ jump’éel xíimbal meyajil yaan u beeta’al tu noj lu’umil México ti’al u ja’abil 2020. Beyxan chíimpolta’ab tumen Asociación de Mujeres en el Cine y la Televisión, beey u asab ma’alo’ob méexakanoil cha’an beeta’an tumen ko’olel.

Jach paal Sojob ka utschaj tu yich raadio yéetel u ch’a’ak oochelo’ob; walkila’ ku meyajtik cha’ano’ob; tu xokaj kóomunikasiion tu najil xook Universidad Autónoma de Chiapas yéetel tu beetaj jump’éel máaestria tu lu’umil Chile, tu ja’abil 2010. Síij tu kaajil Chenalhó yéetel u yaal ka’atúu u aj-ka’ansajilo’ob éedukasiion indigenáa. Ka tu chukaj 12 u ja’abile’, t´ùuxta’ab San Cristóbal ti’al u xokik u séekundaria yéetel u préeparatoriail, tu’ux yanchaj u kanik uláak’ t’aan.

Te’e tsikbal tu beetajo’ Sojobe’ tu tsolaj cha’an tu beetaje’, “ku ye’esik u yaj óolal kuxtal, tumen yaan ba’al ku téejel, ku junpáaychajal yéetel ku tse’elel ti’ kaaj, beyxan bix úuchik u líik’il úuchben máako’ob”.

“In noole’ ku tsikbaltik bix máanik u kuxtal u yuumo’ob yéetel u noolo’ob. Ku tsikbaltike’, ti’al ka páatak u yokolo’ob koonol San Cristóbale’, ku ya’alal ti’ob ka bin u biinso’ob jump’éel tuunich, unaj u kuchmajo’ob le ken luk’ko’ob tu kaajalo’ob, yéetel unaj xan u biinsiko’ob janabe’enbalo’ob, ti’al u bo’otal ti’ob yéetel le beyka’aj bíin u k’áato’obe’, kex ma’ le ku tojoltiki’”, tu ya’alaj.