K'iimbesa'ab 500 ja'abo'ob yanak La Habana, le beetike' ku kaláanta'al u jats'utsil kaaj

Ap
Boonil Museo Marítimo Nacional/Wikimedia Commons
K'iintsil

Viernes 15 ti' noviembre, 2019
La Habana, Cuba.

Tu k’iinil 16 ti’ noviembre ku k’iimbesa’al 500 ja’abo’ob úuchik u yantal La Habana, u noj kaajil Cuba, le beetike’ táan u beeta’al u k’iimbesajil.

Walkila’ jump’éel noj kaaj tu’ux ku múuch’ul miatsil yéetel ch’i’ibalil, u je’ek’abtmaj joolnaj ti’ yóok’ol kaab, beey u t’aan máak tu yóok’lal. Le noj kaaja’ ma’ chéen u poliitikóo yéetel éekonomikóo muuk’il le baanta’a, tumen te’ela’ ku yantal k’a’anan mola’ayo’ob tu’ux ku beeta’al xaak’alo’ob, kaambalo’ob yéetel u jejeláasil miatsil meyajo’ob tu’ux ts’o’ok u beeta’al ya’abach meyajo’ob ti’al u k’iimbesa’al le k’iina.

Ts’o’ok u máan jayp’éel ja’abo’ob káajak u táakmuk’ta’al tumen u Oficinail Historiador ti’ u noj kaajil La Habanae’ jejeláas nu’ukbesajo’ob ti’al u kaláanta’al páatrimonio kúultural máaterial yéetel inmáaterial te’e baantao’, yóok’lal bix u yéetel jejeláasil úuchik u líik’sa’al u pak’ilo’ob naj ti’ k’iino’ob k’ajóolta’an beey colonia.
Úuchik u k’iimbesa’al 500 ja’abo’obe’, ya’abkunsa’ab meyajo’ob ku beeta’al tu yóok’lal ts’o’okole’ káaj u beeta’al jump’éel nojoch nu’ukbesajil jala’ach patjo’oltab ti’al u yutsil le kaajo’.

Ka’aj káaje’ La habanae’ ti’ est’laj tu xamanil ti’ le tu’ux yaan bejlao’, ba’ale’ jayp’éel ja’abo’ob paachile’ -1519e’- k’ujsa’ab tak tu’ux yaan walkila’. Tak tu k’iinil 16 ti’ noviembre ti’ u ja’abil 1519, “tu bo’oyil junkúul x ya’axche’ ti’ yanilie’, óoli’ aktáan le jáal ja’o’”, leti’ ka’aj “yáax k’iimbesa’ab jump’éel misaa yéetel yanchaj u yáax kabiildóoil, beey úuchik u je’ets’el u yantal viiyáa, j ts’a’ab u k’aaba’ beey San Cristóbal de La Habana, tu k’aaba’ Reyes de España”, beey ts’íibta’an ti’ jejeláas ts’íibil k’ajla’ayilo’ob. Ichil ba’ax ku ya’alal tumen máaxo’ob ts’íibtik k’ayla’ayile’, La Habana bine’ séeb úuchik u súutul k’áak’náab jach kaláanta’al ichil tuláakal Caribe yéetel ti’al siglo XVII kóoj áastiyeero mayor jach k’ajóolta’an ichil tuláakal Nuevo Mundo.

Úuchben najo’ob líik’sano’obe’ k’a’abéetkunsano’ob ka’ach ti’al u líik’sa’al ba’alo’ob yéetel beey u kúuchil aduaanáas, ba’ale’ walkila’ ku meyaj beey u kúuchul miatsil, ts’o’okole’ túumbenkunsa’ab. Ichil ba’ax ts’íibta’an ti’ úuchben ju’uno’obe’, j ts’a’ab u k’aaba’ beey Villa de San Cristóbal de La Habana tu yóok’lal juntúul katoolikóo santo yéetel u yuumil Habaguanex.