45 grados: u tsikbal uchik in yáax xíimbaltik Uxmal

Áalkabil na'akiko'on...

Carlos Martín Briceño
Boonil yaan tu kúuchil Holiday Inn tu noj kaajil Jo’, beeta’an tumen Ariel Guzmán
K'iintsil

Jo', Yucatán
Martes 11 ti' septiembre, 2017

Walkila’ kin k’a’ajsik, tumen je’el u yáantaje’, k’iin uchik in yáax xíimbaltik Uxmal. Buka’aj in ja’abil wale’, wakp’éel, ukp’éel wale’, je’el bixake’, in k’a’ajesajilo’ob je’el bix ts’o’ok in nojoch máaktale’, ku k’as sa’atalo’ob yéetel ku xa’ak’pajalo’ob ichil u xa’ayilo’ob k’a’ajsaj. K’aja’anten ka t-xíimbaltaj yéetel in láak’o’ob Chetumal, bino’on yéetel dorado Chevelle, tu píik’il ka jóok’ kbiinbal, táan u k’aay k’a’awo’ob ku yajalo’ob tu k’ab flamboyano’ob yóok’ol Avenida Aviación.

Ka’ache’ mina’an u noj bejilo’ob tu noojo-lak’inil México, le beetik tia’al kk’uchule’, in yuume’ unaj u biinsiko’ob ti’ jump’éel kóoch bej, ka’atséel u máan ba’al, yanchaj u máansik tráiler’ob, ka’alikil u jechik nojoch joolilo’ob yaan yóok’ol bej, ma’ tu páajtal kséeb bin tumen je’el bix mantats’e’ táan u yutskíinsa’al le bejo’ tumen Secretaría de Obras Públicas. Ba’ale’ beey mixba’al lúuk’sik in wóole’, p’él úuchik kmáansik tu’ux ku jáayal péepen k’áak’o’obe’, t-u’uyaj u tu’il u book tu’ux ku tséenta’al k’éek’en yóok’ol u bejil Umán, te’e súutuko’ chikpaj tu yich in yuum u samal che’ej yáanal u me’ex. Ts’o’okole’, ma’ táan in tu’ubsik, jach ki’ uk’ul tbeetaj tu mercadoil Muna, ch’uujuk u bookankil u ja’il horchata beeta’an, ichil u ki’imak óolal t-jóok’saj u súutukil kk’ajóoltik u yúuchben kaajil Uxmal.

Chéen p’el uchik kpe’echatik u joolil le úuchben kaajo’, teen yéetel in suku’un, Enrique, ma’ t-u’uyaj u t’aan kna’ ku k’áat óoltik ka kpa’ato’ob, yáax ba’ax tbeete’, jóok’ k-áalkab tak tu eebilo’ob Castillo del Adivino, wa’alajo’on kcha’ant jump’éel nojoch kúuchil. Táan wáaj ktukultik ka’ach le noj kúuchilo’, ku p’isik treinta y cinco metros u ka’analil ts’o’okole’ jbeeta’ab tu káajbal siglo, wa ook ti’ ktuukul k’a’anan k-ojéeltik u tsikbalil u bix uchik u líik’sa’al tumen juntúul chan máak chéen ti’ jump’éel áak’ab. Mix máan ti’ ktuukuli’, chéen taak kna’akali’, óoli’ beey ba’alche’one’, taak k-u’uyik u máan iik’ tu táan k-ich yéetel tek te’eskuntaj k-óotsil yuumo’ob, jak’a’an u yóolo’ob t-o’olal, ts’o’okole’ tu jeel tukultajo’ob uchik kbini’.

Jump’éel piim cadena t’inikbal tu chowakil ciento cincuenta u p’éel eebilo’ob tu’ux ku na’akal aj xíinximbal máako’ob ku ts’áako’ob u yóolo’ob tia’al u na’akalo’ob je’el bix uchik kbeetik to’one’. Ba’ale’ to’one’ ma’ tk’a’abéetkunsaji’: wa ka kmachekba’i’ u k’áat u ya’al mina’an kmuuk’ ts’o’okole’ mixmáak u k’áat chikpajal beey juntúul xíinximbal máak ku chaktal u yich, sijnáal Europa yéetel séeb u ka’ansalo’ob tumen choko k’iin Yucatán, ts’o’okole’ mix tech u k’uchulo’ob tak ka’anal.

Yanchaj u máan jayp’éel ja’abo’ob ka tin wojéeltaj maaya’obe’, le kéen na’akako’ob te’elo’, ma’ tu páajtal u líik’sil u poolo’ob ka’alikil táan u na’akalo’ob, ma’ xan tu páajtal u sutik u paacho’ob ti’ yuumtsil ka’alikil táan u yéemelo’ob, tu beetaj u eebilo’ob tia’al u píitmáansiko’ob 45 grados.

Ka’aj ts’o’ok kna’akale’, jan je’elo’on kch’a’a k-iik’, naklajo’on tu pak’il u chan p’o’otil le kúuchilo’, ka tbeetaj kk’ab ti’ kyuumo’ob óoli’ beey mejen k’atil máako’ob ku chikpajalo’ob kaabal, ba’ale’ to’one’ táan kcha’antik uláak’ kúuchilo’ob beeta’an te’e úcuhben kaajo’: Cuadrángulo de las Monjas, Palacio del Gobernador, Casa de las Tortugas yéetel uláak’o’ob ku chikpajalo’ob ichil u ya’axil k’áax.

Ka j-éemo’one’, ma’ noj ba’al t-ilaj kts’o’oksik laj kxíimbaltik Uxmal, tumen ma’ k’a’abéet kna’akal mix tu’ux uláak’i’,ba’ale’ to’one’ txíimbaltaj, tia’al u tu’ubul ti’ kyuumo’ob táan ka’ach u ts’íik’ilo’ob. Jach táan u káajal kxíimbalil, le beetik ma’ uanj kbeetik u ts’íikil kyuum, tumen ts’o’okili’ u ya’alik yaan u manik to’on Chetumal jump’éel radio ku meyaj yéetel baterias, beyxan walkie talkies yéetel lajka’ap’éel mejen báaxalo’ob hot wheels, ti’ cada u túul.Ka jo’op’ol ksuute’, táan k-u’uyik u k’a’ayal Bienvenido Granda, tin sutimbáaj tia’al in cha’an tu paach kis buuts’e, ka’alikil u bin u náachtal, jujump’íitil, u yoochel u nojochil Castillo del Adivino.

Sáasil ts’íib: ts’íiba’ jxo’ok tumen u yuumil tu súutukil uchik u cha’anil De Comala a Macondo, pasando por Ichcaanzihó, jjbeeta’ab tia’al u k’a’ajsa’al uchik u síijil Juan Rulfo yéetel uchik u máan 50 ja’abo’ob ts’íibta’ak Cien años de Soledad tumen Gabriel García Márquez.