Xch’itku’uk ku beeta’al Méxicoe’ asab ko’oj tak ti’ plaatáa

Carolina Gómez Mena
Oochel Archivo LJM
K'iintsil

Martes 18 ti' febrero, 2020

Xch’itku’uk wa báayniyae’ síij tu noj lu’umil México, ba’ale’ kex le bajux ku tojoltik ja’ab man ja’ab ts’o’ok u bin na’akal ti’ le ts’ook ja’abo’oba’, walkila’ ts’o’ok u p’áatal beey u ka’a kúulil asab ko’oj u ko’onol tak ti’ uláak’ táanxelil lu’umo’ob, ti’ k noj lu’umile’ ku jóok’sa’al 562 tóoneladas ichil jun ja’ab, óoli’ chéen leti’ u uno por cientoil ti’

tuláakal le ku beeta’al ti’ tuláakal yóok’ol kaab. Jump’éel u kiiloil xch’itku’uke’ je’el u tojoltik tak 12 mil pesose’, beey tu ya’alaj Braulio Herrera Carrera, u j xak’al xookil Colegio de Postgraduados (Colpos). Leti’e’ tu tsolaj xane’ “xch’itku’uke’ junkúul ti’ le asab k’a’anantak sóol janabe’enba’al yaan yóok’ol kaab, tu paach áasafran”.

Le beetike’ u mola’ayil Secretaría de Agricultura y Desarrollo Rural (Sader) tu táakbesaj báayniyáa ichil u nu’ukbesajil Proyecto Nacional y Plantas Nativas para la Alimentación y la Agricultura. Yéetel le je’ela’ táan u kaxta’al ka ya’abkynsa’ak u pa’ak’al.

Miguel García Winder, máax beetik u subsecretarioil Alimentación ti’ Sadere’, tu ya’alaj yaan u kaxta’al ka seen pa’ak’ak báayniya ti’al u pa’ak’al maanal ti’ 7 mil hectáreas, ti’al ka páatak u jóok’sa’al kex 4 mil 100 toneladasi’. Walkila’, maanal ti’ 4 mil baatsilo’ob meyajtik yéetel pak’ik le ba’ala’, tumen ku pa’ak’al 874 hectáreas yéetel ku jóok’sa’al 562 toneladasi’, tu ya’alaj.

Beey túun xano’, u j xak’al xookil Colpose’ tu ya’alaj jach k’a’anan ba’al le beetik “unaj k paktik tuka’atéen ti’al k meyajtik”, tumen ku beetik u yantal meyaj ti’ máak. Beyxan tu ch’a’achibtaj bix je’el u páajtal u máan táanil México wa ka k’uchuk u ts’áaj u muuk’ ti’al u pak’ik, tumen noj lu’umo’ob tu’ux suuk u beeta’ale’ ch’éen u jach pa’ak’ali’: Madagascar yéetel Indonesia.

Máax jo’olbesik Comité Sistema Producto Nacional de la Vainilla, Adriana Aparicio Gaya, tu ya’alaje’ yaan 39 u p’éel u méek’tankaajilo’ob Veracruz yéetel Puebla tu’ux táan u beeta’ali’: San Luis Potosí, Guerrero, Hidalgo, Nayarit, Oaxaca yéetel Tabasco, ichil uláak’ lu’umo’ob.
Tu ya’alaj xane’ asab ko’oj u ko’onol xch’itku’uk tu táan uáak’ ba’alo’ob, le beetike’ jach uts u yantal je’el ba’axak ka jóok’ok ti’e’; ku tijikúunsa’al, ku cha’abal u pajtal. le ken beeta’ak le je’ela’ leti’e’ ken jach ko’ojchajak.