K'iintsil
La Jornada Maya
24/12/2025 | Querétaro, QRoo
Tu jo’oloj 15 ja’abo’ob ma’ yanak, tu lu’umil Querétero, u ajoloteil Altiplano (Ambystoma velasci), ajxak’al máako’ob ku meyaj tu kúuchil Laboratorio de Microbiología Ambiental ti’ u noj najil xook Facultad de Estudios Superiores Iztacala méek’a’an tumen UNAM, béeychaj u kaxtiko’ob tu méek’tankaajil Amealco de Bonfil, ti’ jump’’éel chan kaaj naats’ yanik San Idelfonso.
Jxaak’al Diego de Jésus Chaparro Herrera -máax jo’olbesik múuch’ meyaj yéetel jbioloogóo Julio César Parra Escobar– tu ya’alaj jach ki’imak u yóol yóok’olal ba’ax béeykunsa’abij tumen ts’o’ok u xáantal ila’ab u ts’ook u téenal.
“Ma’ jka’nao’oni’, ka tkaxtaj. Lelo’ ku k’a’abéetkunsik ka úuchuk tsikbal yóok’olal juntúul ba’alche’ sajbe’entsil yanik u ch’éejel”.
Máano’ob k-kaxt Amealco, le beetike’ béeychaj k-ilik junmúuch’ kaja’an ti’ jump’éel áartifisyaal aak’al, tu’ux ku k’a’abéetkunsa’al ja’ ti’al u tséenta’al ba’alche’, óoli’ je’ex tu’ux ku k’a’alal k’áax ti’al u kaláanta’al, tu’ux ma’ tu páajtal u yokol máaki’, le beetik no’oja’an yanik ja’ yéetel k’áax u ti’al.
Ajxaak’al máako’obe’ ts’o’ok u yilko’ob kex 50 u túul Ambystoma velasci, ts’o’oke’ lelo’ u k’áat u ya’alej, le beyka’ajo’, je’el u meyaj beey sóombriyae’; leti’e’ kéen káajak u ja’atsal taak’in ti’al kaaj ti’al u béeytal u kaláamta’al tumen u yóox jaatsilo’ob meyaj jala’ach.
Ichil ba’ax a’alab tumen Chaparro Herrerae’, ku ts’íibta’al jaytúul mejen ba’alche’ob ku yila’al te’el chaj ja’o’, bix yanik u toj óolal, je’el bix xan u aalil yéetel u p’iisil, ti’al beyo’, ma’ u ka’atéenchajal u xo’okol, ts’o’oke’ ku yila’al bix yanik u maanchasil tumen óoli’ je’ex u “weeyaob díijitalo’ob”.
U ajoloteil Altiplanoe’ ku yila’al tu chúumukil México, beyxan ojéela’an yaan Puebla, Hidalgo, Querétaro, Guanajuato, Morelos yéetel Veracruz.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
