K'iintsil
La Jornada
12/01/2026 | Ciudad de México
U mola’ayil Organización Panamericana de la Salud (OPS) ku tukultik ichil tuláakal yóok’ol kaabe’, yaan juntúul ichil uktúul táanekelem ichil 10 tak 19 u ja’abile’ máax ti’ yaan wa ba’ax chi’ichnakkúunsik u tuukul. A’alabe’, paalal yéetel táankelemo’obe’ ku yila’alo’ob mantats’ beey máaxo’ob jach “uts u yóolo’ob”, le beetike’ ma’ táan u jach na’ata’al wa yaan ba’ax k’a’abéet ti’obi’.
Beey túuno’, u kúuchil Naciones Unidase’ ku ya’alik, ichil tuláakal u lu’umil América Latina yéetel Caribee’, ichil le jo’op’éel ba’axo’ob chi’ichnakúunsik u tuukul táankelemo’obe’ ti’ yaan déepresyoon yéetel áansiedaad; ka’alikile’, u kíinsikubáaj máake’ u yóoxp’éel ba’ax kíinsik máak ichil 15 tak 29 ja’abo’ob.
Ichil uláak’ túumben ba’axo’ob ojéela’an yóok’olal u toj óolal u tuukul táankelemo’obe’, u mola’ayil Organización Mundial de la Salud (OMS) tu ya’alaje’, jejeláas ba’ax beetik u jelpajal.
Maas ku jach chi’ichnaktal u toj óolal u tuukul táankelemo’ob kéen p’áatak táankelemo’ob tu táan talam ba’alo’ob, je’el bix u ch’a’abal u paach tumen ba’axo’ob bak’pachtik yéetel u bin u na’atik máaxo’obi’.
Beyxan u “yantal ba’al u yil meedyos de kóomunikasyoon yéetel u je’ets’el kuucho’ob yóok’ol wa xiibo’ob wa ko’olelo’obe’, je’el xan u mu’uk’ankúunsiko’ob ba’axo’ob jelbesik tuukul ti’al u paktiko’ob ba’ax ku taal tu paachil k’iin yéetel bix u máan u kuxtalo’ob”, a’alabij.
OMSe’ tu jach a’alaj u tuukul táankelemo’obe’ jach uts u k’amik u yutsil yantal ba’al tu taanajo’ob yéetel ichil u láak’tsilo’ob. Ts’o’oke’ tu ya’alaje’, ichil talamilo’ob maas suuka’an u yila’ale’ ti’ yaan áansyedad. Ku tukulta’ale’ kex 4.1 por siientoil táankelem ichil 10 tak 14 ja’abo’ob yaan ti’ le je’elo’, yéetel 5.3 por siientoil ichil 15 tak 19 u ja’abil paalal yaan yóok’ol kaabe’ yaan ti’ob u traanstornoil ansyosóo.
Uláak’ ba’ax tu ya’alaje’, u 2.7 por siientoil táan kelemo’ob ichil 10 tak 14 u ja’abil, yéetel 2.2 ichil 15 tak 19e’, yaan ti’ob u traanstornoil deefisit de áatensyoon yéetel íiperaktibiidad, le beetik ma’ táan u béeytal u ch’íikil u beeto’ob wa ba’ax, ya’ab muuk’ yaan ti’ob ti’al u beetiko’ob wa ba’ax yéetel séeba’an u janjan beetiko’ob ba’al, ma’ tu jach tukultiko’ob tu beel.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
