K'iintsil
Miguel Améndola
21/01/2026 | Tulum, QRoo
U múuch’il Grupo de Vigilancia y Monitoreo Comunitario ti’ u kúuchil Parque Nacional Tulum, ikil táan u múul meyaj yéetel Comisión Nacional de Áreas Naturales Protegidas (Conanp), béeychaj u táabsik tuka’atéen juntúul báalam, kex 200 meetroo’ob ti’ u yúuchben kaajil Tulum. Yéetel le je’elo’ ku ka’ chíkbesa’al u k’a’ananil u kaláanta’al k’áax ti’ u pe’echak’ wíinik ich Área Natural Protegida yaan te’elo’.
U mola’ayil Conanpe’ tu k’i’itbesaj ti’ reedes sosyaales ba’ax tu yilaj. Meyajo’ob ku taal u beeta’al ti’al u kaláanta’al u kuxtalil lu’ume’ táan u chíikbesik u k’a’ananil, tumen ba’alchee’ láayli’ táan u yutsil yantal tu’ux suuk u kuxtal, ts’o’oke’ le te’el baantao’ ya’ab ajxíinximbal máako’ob ku kóojoli’. Tu k’iinil 11 ti’ mayo ti’ u ja’abil 2025 ka’aj yáax ila’ab báalam te’elo’.
Yóok’olal le je’ela’, Mario Buil, máax jo’olbesik Comité de Vigilancia, Protección y Conservación del Jaguar (BKW), tu ya’alaj u k’a’ananil u beeta’al xaak’alo’ob ti’al u yojéelta’al tu beel jach bix yanik u kuxtal báalam te’el lu’umilo’. “Unaj u yantal uláak’ meyajo’ob yéetel footóo-trampeo, ka káajak Xcacel tak Reserva de la Biosfera de Sian Ka’an, ba’ale’ ka máanak xan Parque Nacional Tulum yéetel Parque del Jaguar”, tu ya’alaj.
Bulle’ tu tsolaj k’áaxo’ob kaláanta’ane’ nuupul yanik yéetel k’a’anan ti’al kuxtal yaan. “Parque Nacional yéetel Reserva de la Biosfera de Sian Ka’an, Parque del Jaguar yéetel ANP ti’ u kaajil Xcacel nuupultako’ob. Le beetik k’a’anan u yojéelta’al jaytúul báalamo’ob yaan, ba’axo’ob ku jaantik, yéetel u kaláanta’al ma’ u k’askúunta’al tu’ux ku yantalo’ob”, tu ya’alaj.
Kex tumen walkila’ ku tukulta’an báalamo’ob tu noj lu’umil México ku chukik kex 5 mil 300 u túulale’, Bulle’ tu ya’alaj lelo’ ma’ u k’áat u ya’al wa ma’ sajbe’entsil yanik u ch’éejeli’.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan