K'iintsil
La Jornada Maya
22/01/2026 | San Francisco de Campeche
San Románe’, jump’éel ti’ le múuch’ kajtalo’ob, ti’ jo’op’éel maas jach k’ajóolta’an ichil u kaajil San Francisco de Campeche. Tu bak’pach muraayáa úuchik u líik’sa’al, tu sigloil XVI, ti’al u yantal tu’ux u kajtal maayaob yéetel nahuaob ku meyajo’ob ti’al Francisco de Montejo el Mozo, ts’o’oke’ jsúut kaaj tu’ux jéets’ ajchuk kayo’ob, le beetik beetchaj jump’éel najil k’uj. Desde u ja’abil 1565, k’ujsa’ab Cristo Negro Señor de San Román.
Beey túuno’, ti’al u kaláanta’ale’, éensa’ab te’el áaltar tu k’iinil 16 ti’ enero ti’ u ja’abil 2026, ti’al u káajsa’al meyajo’ob ti’al u yutskíinsa’al tumen beey úuchbeno’, ts’o’ok u káajal u chíikpajal jayp’éel ba’alo’ob ti’.
U wíinkilale’ póola’an yéetel beeta’an ti’ che’. Ku p’isik 1.96 meetro’ob u ka’analil yéetel 1.94 u kóochil. Ts’a’aban ti’ jump’éel kruus, láayli’ xan de che’, ts’o’oke’ jats’utskíinsa’an yéetel plaatáa réepujaadáa, kex 3.30 meetro’ob u ka’analil yéetel 2.20 meetro’ob u kóochil. Ojéela’an ku alab óolta’al déesde u siigloil XVI, ka’aj kóoj bin jump’éel cheem desde u kaajil Veracruz, ti’al u beeta’al naj tu’ux kaja’an tak walkila’.
Tumen k’áata’ab tumen jk’iin presbiteróo Juan Alberto Arcos Aranae’, yanchaj u k’áatik Secretaría de Cultura del Gobierno de México, ti’ u mola’ayil Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH), ka ts’aatáanta’ak Cristoo’. U meyajilo’ob ti’al u yutskíinsa’ale’, táan u bo’ota’al tumen najil k’uj, ts’o’oke’ patjo’olta’ab tumen u jaats meyajil Sección de Conservación y Restauración ti’ u kúuchil Centro INAH Campeche, ba’ale’ táan u jach kaláanta’al bix u meyajili’ yéetel u nu’ukulil u beeta’al.
Táan u meyajta’al ichil le najil k’ujo’, ts’o’oke’ yaan u xáantal kex ka’ap’éel winalo’ob. U tuukulile’ ka béeyak u ts’o’oksa’al Semana Santa.
Meyajo’obe’ táan u jo’olbesa’al tumen María Fernanda Escalante Hernández, ts’o’oke’ tu ya’alaje’ yáax yanchaj u beeta’al rayos x, ti’al u jach ila’al bix yanik ichil, u yila’al tu’ux teejel wa tu’ux xuupul.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan