K'iintsil
La Jornada Maya
26/01/2026 | Tulum, QRoo
Tu jo’oloj jump’éel ja’ab ka’ je’ebek u yúuchben kaajil Ichkabale’, ts’o’ok u bin ya’abtal máaxo’ob ku k’uchul xíimbali’. Walkila’ ojéela’an k’uch maanal 38 mil máako’obi’.
Le beetike’, u mola’ayil Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH), le úcuhben kaajo’, beyxan Museo Regional de la Costa Oriental (Mureco) yéetel u jo’olpóopilo’ob Quintana Roo, beyxan u ti’al Bacalar, yéetel uláak’ éempresaryo’obe’, yaan u beetiko’ob jump’éel meyajil ku k’aaba’tik Ichkabal ante los ojos del mundo, tu’ux yaan u yu’uba’al ba’alo’ob ti’ áakademyáa yéetel deportée.
U tuukulile’, ka béeyak u beeta’al ichil u k’iinil 27 ti’ enero, tak 8 ti’ febrero ti’ u ja’abil 2026. U kúuchil tu’ux kun beetbile’ Murece, ti’ u kaajil Tulum, tu’ux kun e’esbil oochelo’obi’ yéetel yaan u béeytal u cha’anta’al xma’ bo’olil ichil u k’iinil 27 ti’ enero, tak 26 ti’ abril; yaan u táakbesa’al 20 oochelo’ob, ch’a’aban tumen máax jo’olbesik u yúuchben kaajil yaan tu lu’umil Quintana Roo, Joaquín Venegas de la Torre, tu’ux kun e’esbil u jats’utsil Ichkabal.
U k’iinil 30 ti’ eneroe’, tu kúuchil Planetario de Chetumal Yóok'ol Kaab, yaan u beeta’al, xma’ bo’olili’, kamp’éel tsikbalo’ob. Las 10 kun káajal yéetel yaan u táakpajal máax múul jo’obesik u meyajil Proyecto Arqueológico Ichkabal, Javier López Camacho, tu’ux kun tsikbaltbil ba’axo’ob u ts’ook ba’alilo’ob ojéela’an ti’ le kaajo’. Uláak’o’obe’, yaan u yúuchulo’ob las 10 yéetel las 12.
Beey túuno’, ti’al máax uts tu yich ba’ax yaan ti’ k’áaxo’obe’, tu k’iinilo’ob 30 yéetel 31 ti’ eneroe’, láas 8 áak’abe’, yaan u beeta’al Noche de Estrellas, tu’ux kun béeytal u yu’uba’al yéetel u ka’anal ba’ax yaan ti’ ka’an nuupul yéetel miiatsil.
U muuk’ Ichkabale’ yanchaj ichil u ja’abilo’ob 200 yéetel 600 d.C., ichil u k’iinil 31 ti’ enero yéetel 1 ti’ febreroe’ yaan u beeta’al xíimbal tsikbalo’ob xma’ bo’olil tu’ux kun tsikbaltbil bix máanik u noj k’iinilo’ob le kaajo’. Cha’ane’, yaan u ts’o’okol tu k’iinil 8 ti’ febrero.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan