K'iintsil
La Jornada
03/02/2026 | Ciudad de México
Te’el k’iino’oba’ beetchaj u xíimbalil Túumben K’áak’ tu kaajil Tingambato, tu’ux beeta’ab, ka’aj áak’abchaje’, u kili’ich t’aanil ti’al u k’a’amal u túumben Purépechail ja’ab. K’áak’e’ yaan u p’áatal t’aabalil tak enero ti’ u ja’abil 2027, ti’al kéen ts’o’okoke’, u biinsa’al ti’ uláak’ kaaj, je’el bix suukchaj u beeta’al ka’achij. Ch’a’ajolta’ab u máansa’al k’áak’ tu ja’abil 1983.
Ma’ili’ kóojsa’ak te’el kaajo’, ti’ yaan ka’ach Santa Clara del Cobre. Kajnáalo’ob ti’ u méek’tankaajil Salvador Escalante –k’aaba’inta’ano’ob cargadorese’– luk’o’ob yéetel le k’áak’ te’el tu kaajalo’obo’, ti’al u k’uchulo’ob Tingambato tu sáasbal u k’iinil 30 ti’ enero; jump’éel k’iin aantese’, tu xíimbaltaj u bejilo’ob le kaajo’ yéetel tu k’áato’ob uts ts’íibo’olalo’ob ti’al máak.
U xíimbal k’áak’e’ ti’ kaaj Santa Clarae’, ti’al u ch’a’ak bej Iramuco, ts’o’oke’ k’uch Santa Rita, Agua Verde, tu ribera u aak’alil Zirahuén, ichil uláak’ kaajo’ob. Nool k’áak’e’, kaláanta’ab tumen cargueros tak ka’aj k’a’am tu kaajil Tingambato.
Tu sáasbal ka’awjeake’ káaj xan u láaj líik’sa’al ba’al ti’al ka’ t’a’abal k’áak’ ma’ili’ u chuk chúumuk áak’abi’; ich ch’eench’enkila’, jpáa’ta’ab u tso’olol le si’o’ ti’al u káajal u yelel; beey úuchik u jóopol k’áak’ jujump’íitil tak ka’aj k’uch Túumben Purépecha Ja’ab.
Pavel Guzmán, máax táaka’ach ich Consejo del Fuego Nuevo, tu ya’alaj le súutuko’, ku káajal kéen p’áatak chúumuk u kóonstelasyoonil Orión. Tu k’a’ajsaje’, le súutuk je’elo’ k’a’anan ti’al u baantsilo’ob Meseta, Ribera de los lagos de Pátzcuaro y Zirahuén, Cañada de los Once Pueblos, Sierra yéetel de la Ciénega de Zacapu.
Ba’ax beeta’abe’ “jumpáay yanik ti’ páartido poliitiko’ob, ts’o’oke’ lelo’ k’a’anan tumen ku kaláantik miatsil yéetel uláak’ ba’axo’ob suuk u beeta’al, tumen walkila’ ya’ab ba’al tu bin u p’áatal paachil” tu ya’alaj Guzmán.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
