U mejenile’ jach t’a’aj u ti’al u su’utul no’oja’an próoteinas le orgaanikóo ba’alo’ob ku pu’ululo’, beyxan áabonóo. Juntúul chan ba’alche’ ma’ táan u beetik k’aas ti’ wíinik tumen ma’ tu tsa’aysik k’oja’ano’ob, yéetel ma’ ya’ab k’iino’ob kuxa’ani’. Xya’axkache’ ku k’aaba’tik ich káastelan t’aan: mosca soldado negra.
Hermetia Illucens u sientiifikóo k’aaba’ yéetel méek’a’an tumen Stratiomyidae. K’a’anan u yila’al ichil bioekonomíae’ tumen ku yáantaj ti’al u yéemel gaases de efekto íinbernadeeróo.
Juntúul ik’el boox u boonil, mu’uk’a’an yéetel ka’ats’íit u chowak baako’ob. U xiik’o’obe’ sáask’ale’entak, le beetik óol beey xuuxe’. Ku k’uchul u p’is ichil 15 tak 20 cms, beey tu tsolaj Jacqueline May Díaz, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C.
En español: La mosca soldado negra, aliada en la bioeconomía y el compostaje activo
Ku ya’alike’, kéen nojochajake’ mina’an chi’ ku meyaj ti’, le beetik ma’atech u chi’ibal mix xan ku máan tu’ux tu’.
“Tu mejenile’ k’as sak/chak. Beey tu mejenilo’ ya’ab ba’al ku máan u jaantej (u yalabil janal, ta’, tu’ ba’al ku k’astal), ba’ale’ yóok’lal lelo’ ku luk’ul xan u tu’il ba’axo’ob ku p’a’atal chéen beyo’”, tu ya’alaj.
Tu tsikbaltaj xane’, le xya’axkacho’ob beya’ kuxa’an ichil 30 yéetel 45 k’iino’ob, ba’ale’ yaan ba’al u yil bix u máan k’iin, tumen ti’al u yutsil yantalo’obe’ k’a’abéet kex ichil 25 yéetel 30 graados sentiigradóos.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
