U k’éexel yóok’ol kaabe’ táan u taasik talamil ti’ aguja café, juntúul ch’íich’ ku xik’nal ichil Ártico yéetel Patagonia

Ichil u kaxtik mantats’ yáax k’iine’, ja’aben ja’ab juntúul ch’íich’il ja’e’ ku xik’náal ya’abach k’iino’ob uti’al u bin yéetel u suut ichil Ártico yéetel Patagonia, ba’ale’ ma’ chéen ch’a’abil u beetiki’, ya’ab talamil yaan tu beel. Aguja café (Limosa haemastica) juntúul ch’íich’ jach suuk u xik’náalbin náach kúuchilo’ob, ba’ale’ u ts’ook 40 ja’abo’oba’ u ya’abil le ch’íich’a’ ts’o’ok u jach p’íitchajal, éem 95% tu yo’olal bix táan u k’éexel yóok’ol kaab.

Juntúul ti’ le 42 especies tukulta’an u kaxta’al bix je’el u kanáanta’alo’obe’ ichil COP15, le je’ela’ Convención de la Organización de las Naciones Unidas (ONU) uti’al Conservación de Especies Migratorias, káaj jo’oljeak tu noj lu’umil Brasil.

Ba’alche’ob je’el bix tunkuluchuj nival - jach ts’a’ab k’ajóoltibil tumen chíikpaj ti’ Harry Potter -, hiena rayada wa tiburón martillo tak leti’ob ku chíikpajalo’ob ichil le ba’alche’ob jach yaan talamil u sa’atalo’ob yóok’ol kaab le beetik jach k’a’ana’an u yila’al ba’ax je’el u beeta’al uti’al ma’ u yúuchule’.

U jka’ansajil Universidad de Massachusetts Amherst Nathan Seener tu ya’alaj ti’ Afp le talamil yaan ti le ch’íich’o’ob mantats’ ku náachtal u xik’nalo’oba’ tu ya’alaj yaan bin “declives rápidos y drásticos”, leti’e’ ts’o’ok 20 ja’ab káajak u yilik yéetel u xokik u ch’íich’il aguja café.

Ma’ jach yaan janali’ Ichil le “vuelo épico” ku beetik le ch’íich’o’ob k’ajóola’an bey aguja café jach k’a’abéet ti’ob “u yojéeltiko’ob yaan yéetel ya’ab janal” ichil u bejil u biimbalo’ob wa u suuto’ob, bey u ts’áak kájóoltbil tumen Senner, leti’ letalamil ku yila’alo’.