Cuba, estampas de la resistencia, áanalte’ chíikbesik ch’a’apachtajil ku beetik EU

Ti’ u kaajil Cubae’, p’aatal ba’ax ku taal tu paach yéetel, tumen ts’o’ok u na’atik bix máanik u paachil k’iino’ob, yéetel jeets’el tu tuukul ba’ax ku taal u k’iin. Ma’ u k’áat u p’áatal beey kolonya tu jo’oloj béeychaj u cha’akubáaj ti’ ka’aj k’uch Fidel Castro yéetel los barbudos, beey tu ya’alaj jpéeriodista Luis Hernández Navarro, máax múul meyajnaj yéetel jch’a’a oochel Jair Cabrera, tumen leti’ dóokumentart u jaajil kuxtal yaan te’el peteno’, úuchik u ka’ jéets’el u muuk’il estadosunidosil jala’ach, ti’al u kupik u yiik’ éekonomia te’el kaajo’.

Ts’íibo’ob yéetel oochelo’ob beeta’an tumen ka’atúul máaxo’ob ku meyaj xan La Jornada, yanchaj tu jo’oloj xíimbal meyaj xáanchaj 11 k’iino’ob, yáax k’i’itbesa’abo’ob tumen le pikil ju’una’, ts’o’oke’ walkila’ jmuch’a’abob tu áanalte’il Cuba, estampas de la resistencia (La Jornada Ediciones).

Áanaltee’ jts’a’ab k’ajóoltbil tumen jpéeriodistáa Rosa Miriam Elizalde, ku much’ik 11 u ts’íibo’ob Hernández Navarro úuchik u k’áatchibta’al maanal 50 máako’ob tu kaajil Cuba, yéetel tu’ux yaan kex 60 u p’éel oochelo’ob jch’a’ab tumen Cabrera.

Hernández Navarro, máax jo’olbesik u jaats meyajil Opinión tu pikil ju’unil La Jornadae’, tu k’a’ajsaj le 29 ti’ enero máaniko’, u jala’achil Estados Unidos, Donald Trumpe’, tu jets’aj túumben dekreeto ti’al u ch’éenel u túuxta’al kóombustiblee ti’ u kaajil Cuba, “tumen tukulta’ab yéetel le je’elo’, yaan u lúubsa’al u muuk’ u jala’achil Cuba. A’alabe’ yaan u líik’sa’al u t’aan, yaan u yantal u t’aanil. Ba’ale’ kex tumen jach talamchaj kuxtal te’elo’, Cubae’ láayli’ wa’alakbale’”.

Tu ya’alaj xane’, láayli’ te’el k’iino’, Carmen Lira, máax jo’olbesik La Jornada, tu ya’alaj bin ti’: ‘in k’áat ka xi’ikech Cuba’. Ka’aj tkáajsaj kxak’altik tuláakal ba’ax k’a’abée ti’al kbin. Ti’al 3 ti’ febreroe’, ts’o’okili’ k-k’uchul te’el peteno’. Ti’ túun káaj kmeyaji’, ma’ je’elo’on mix junsúutuko’, ts’o’oke’ tak ka’aj suunajo’one’, láayli’ kmeyaje’”.

Ka’aj k’uch te’el peteno’, tu much’ajubáajo’ob yéetel “ka’atúul máaxo’ob jach yaabilta’an tumen le pikil ju’uno’: láak’ Omar González, máax ku beetik ka’ach u ministroil Cultural yéetel juntúul máak jach kaambanaja’ane’, beyxan yéetel láak’ Rosa Miriam Elizalde, máax ku táakpajal xan te’el pikil ju’una’”.

Jch’a’a oochel Jair Cabrerae’ tu ya’alaj u meyaje’ leti’ “u yu’ubik jujump’íit le ba’ax ku tsikbalta’alo’, tumen yéetel le ba’ax tu ya’alaj máake’, béeychaj u beeta’al u yoochelil. Tin tukultaj ba’al le in k’áat in wilao’. Mexicoilen, ba’ale’ Iztapalapa in kaajal, lelo’ u k’áat u ya’al yaan tuukulo’ob jeets’el yóok’ol. Káaj in tukultik bix in k’áat ka chíikbesa’aken beey iztapalapailen, beey túun úuchik u káajal u paktik cubailo’ob, yéetel tuláakal in chíimpolal”. 

Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan