K'iintsil
Miguel Améndola
15/05/2026 | Tulum, QRoo
U úumedalesil México, je’el bix le yano’ob tu Petenil Yucatáne’, lalaj ja’abo’obe’ ku k’amik juntúul ti’ le maas jats’utsil ch’íicho’ob Norteamérica: avoceta americana (Recurvirostra americana). Chowak u koj yéetel tiich’il ka’anal; juntúul ch’íich’ chíikbesik uts yanik kuxtal tu’ux ku kóojol.
Beey úuchik u ya’alik Zahid J. Orozco, máax jo’olbesik proyectos ichil u múuch’kabil Fundación Santuario Akumal, máax xan tu
ya’alaje’, le ch’íich’a’ nuupul yanik yéetel bix u yutsil kaláanta’al úumedales tu lu’umil Yucatán, Quintana Roo yéetel Kaanpech.
Séeba’an u k’ajóolta’an wa leti’e’ ch’íich’o’ tumen chowak u xaaw, beey samal booxch’ooj, yéetel yaan u sak beyxan boox k’u’uk’mel, tu xiik’ yéetel tu paach. Kéen k’uchuk tu k’iinil u yantal u mejenile’ u pool yéetel u kaale’ ku p’áatal beey koob wa samal chak u boonil, ka’alikil ti’al u k’iinilo’ob ke’elile’ ku maas chan tu’upul u boonil, ts’o’oke’ ku p’a’atal samal boox wa k’as sak.
Ku p’isik ichil 43 tak 47 cms u chowakil. Ku aaltal ichil 275 tak 350 graamos yéetel kéen u xit u xiik’e’ ku chukik tak 72 cms. Le beetik séeba’an u péek ichil u jáal ja’ilo’ob u Petenil Yucatán.
Tu noj lu’umil Méxicoe’ ku kóojol tu’ux ma’ taam ja’i’. Ba’ale’ lalaj ja’abe’ jela’an tu’ux ku yantal, déepende bix ken u yil yanik ja’. Ti’al u beetik u k’u’e’ ku kaxtik tu’ux jéechkab, je’el bix peteno’ob, dikees wa tu jáal úumedalo’ob, tumen beyo’ chíika’an u paakat ti’al u yilik je’el ba’axak ka u yóot u jaantej.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
