Ichil tuláakal yóok’ol kaabe’, piits’ ku pa’ak’al ti’al u beeta’al nook’ de náaturale’ leti’e’ maas jach k’a’anann yaano’. Jump’éel túumben xaak’al beeta’abe’ ku ya’alik u che’ilo’ob piits’ ku yila’al te’el k’iino’oba’ u ch’a’amaj u ch’i’ibal ti’ le yanchaj tu péetlu’umil Yucatán (México).
Junmúuch’ máako’ob jo’olbesa’an tumen Universidad Estatal de Iowa (EE. UU.) tu ts’áaj k’ajóoltbil ti’ PNASe’, jump’éel xaak’al yóok’olal piits’ ku yantal tu k’áaxilo’ob Florida, u Petenil Yucatán yéetel u caribeil petenilo’ob Puerto Rico beyxan Guadalupe.
U káajal túun u pa’ak’al piits’e’, je’el bix u ya’alal te’el xaak’alo’, jump’éel ba’al jujump’íitil úuchik u meyajtpajal, ts’o’oke’ chíikpaj káaj u k’éexel tu jo’oloj ya’abach ja’abo’ob; ma’ séeba’an úuchik u k’éexeli’, je’el bix u yila’al mantats’ yéetel uláak’ paak’alo’obi’.
En español: El algodón fue domesticado en la península de Yucatán, revela estudio
U much’kíinsa’al u sekuensyaas jeenomikas u che’ilo’ob piits’e’ tu ts’áaj u páajtalil u xak’alta’al u jejeláasil ch’i’ibal ti’ le lu’umo’ob tu’ux ku ch’íijil piits’ ich k’áax, je’el bix xan bix úuchik u káajal u p’a’ak’al tumen wíinik.
Ba’ax ila’abe’ “tu jets’aj tuukul a’alik tu petenil Yucatán (México) yanchaj u chuun le paak’ala’, tu’ux yanchaj le yáax piits’ ma’ tu ch’éejel, yéetel ka’aj ts’o’oke’ le paak’alo’ob ku yila’al te’el k’iino’oba’”, a’alab te’el xaak’alo’.
Beey túuno’, ila’abe’ tu xamanlak’inil Yucatán yaan bin u maas ya’ab u jejeláasil jeenes wa ku ke’ete’el yéetel le paak’alo’ob maas jach chichantak yéetel k’i’itbesa’an tu xaman-lak’inil le petenil je’elo’, beyxan Caribe’.
Kex beyo’, ila’abe’, u kaajilo’ob Florida yéetel uláak’ yaan Caribee’ láayli’ xan uunikotako’obi.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
