Tu noj lu’umil Méxicoe’ u 31.56 por cientoil ti’ le 139 mil 902 toneladasil residuos sólidos ku jóok’ol sáansamale’ no’ojan ti’al u k’a’abéetkunsa’al, beey úuchik u jóok’ol ich Diagnóstico básico para la gestión integral de los residuos 2026. Ti’al túun u k’a’abéetkunsa’al desechos yéetel ti’al ka yanak u modeloil economíae’ “unaj u k’éexel chip” ichil u meyajil indistria yéetel kaaj, tumen láayli’ jach jeets’el bix u meyaj ba’al: u beeta’al, u ko’onol yéetel u pu’ulul, ba’ale’ unaj u ch’a’anukta’al xan ba’ax u beelal tuláakal ba’al tu ya’alaj Alberto Rojas, máax beetik u subprocuradoril Prevención Ambiental de la Procuraduría Federal de Protección al Ambiente (Profepa).
Ikil táan Mundial beeta’an tumen FIFA, u mola’ayil Profepae’ tu jóok’saj u campañail Gol por el ambiente. Ichil u k’iinil 19 ti’ marzo tak 8 ti’ junioe’ tu k’amaj jejeláas proyectos ti’al u yila’al ba’ax ku béeytal u beeta’al yéetel ba’axo’ob talamil yaan tu noj lu’umil México yóok’olal circularidad.
En español: Casi un tercio de los residuos sólidos en México son susceptibles de aprovecharse
Tukulta’an ka’ach u registrarta’al kex 100 proyectos ti’al u meyajta’al tu beel pet yéetel nook’ob, ba’ale’ chéen béeychaj 59i’, tumen máaxo’ob táakpaje’ -mola’ay, najil xook wa kúuchil, ichil uláak’o’obe’- unaj u ye’esiko’ob ku meyajtiko’ob circularidad, ma’ chéen u máan u mol le materialo’obo’. Yanchaj túun u tse’elel maanal 29 proyectos ma’ béeychaj u ye’esiko’ob wa ku beetiko’ob le je’elo’.
Tu ts’ooke’ táakpaj 26 estados te’el convocatoriao’, ichilo’obe’ ti’ yaan Ciudad de México, Coahuila, Zacatecas, Estado de México yéetel Nuevo León. Beey túuno’, jmu’uch’ 5 mil 110 kilosil nook’ ts’o’ok u yáax meyaj, yéetel kex 33 mil 074 kilosil pet.
México jump’éel ti’ le jump’íit noj lu’umo’ob tu’ux yaan le ku k’aaba’tik cadena de valor, ts’o’oke’ je’el u ye’esik ti’ tuláakal yóok’ol kaab bix u meyajta’al circularidad ti’ nook’o’ob ts’o’ok u yáax meyaj.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan