Ku yu’ubal ch’och’line’ tumen k’a’am u k’aay. Ku síijil tu noj lu’umil Kaanpech, ts’o’oke’ leti’ chíikbesik u marismasil lu’um tu’ux ku yantal. Juntúul chan ik’el k’ajóolta’an tu Petenil Yucatán yéetel ajxak’al máako’obe’ ku tukultiko’ob jach k’a’anan ti’al u kuxtal yóok’ol kaab ka’alikil táankelem, tumen ku cha’ak u ch’a’ak u yiik’ le lu’umo’, yéetel ken nuukake’, k’a’anan tumen ku tséentik uláak’ ba’alche’ob, je’el bix ch’íich’o’ob, reptiles, ichil uláak’o’ob.
Ojéela’an ch’och’line’ yóok’olal “bix u k’aay, beyxan tumen ku kanik kuxtal tu’ux yaan matorrales, ts’o’oke’ suuk u yu’ubal tu baantail Atsta”, tu tsolaj Jacqueline Díaz May, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C.
En español: El canto fuerte y vibrante de la chicharra sureña
Ik’ele’ yaan juntúul u chan subespecieil, Diceroprocta alacris campechensis, u jets’maj u moots ti’ u noj lu’umil Kaanpech.
“Piixil u órganosil ch’och’lin, le beetik ku béeytal u juumsik u wíinkilal ti’al u k’aay je’el bix suuk u yu’ubalo’”. Ku tsolike’ ku p’isik kex 18 milímetros desde tu pool tak tu puntail u nak’, ba’ale’ u p’iis tak u xiik’e’ ku chukik kex 27 milímetros.
U wíinkilale’ kex boox café, yéetel u boox t’o’olil ku núupul tu yich. U yich’o’obe’ leelem chak u boonil.
Ch’och’lin ku síijil Kaanpeche’ yaan u chowak kaal chak k’aank’an u boonil, yéetel u mejen boox ch’aajilo’ob.
“U xiik’e’ sáask’ale’en. Yaan jump’éel u venail ku yáalkab tu chi’ tak tu baseil u xiik’e’ chak k’aank’an wa k’an ya’ax u boonil, ka’alikil u maasil u venas tak tu puntae’, maas chan boox.
Jbiólolgo Fermín Chaídez Ochoa ku ya’alike’ “wa táankeleme’ ku jaantik u saviail xilema ku jóok’ol ti’ su’uk wa jejeláas che’ob. Kéen nojochchajake’ ku potik u k’ab yéetel u yook muun che’ob, ti’al u ts’u’uts’ik u xilemail, tumen yéetel leti’ ku tséentikubáaj”.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
