Kex tumen ts’o’ok maanal 20 ja’abo’ob káajak u meyajtik trampas vegetales ti’al u ts’aatáantik ba’axo’ob multik paak’alo’obe’, xnook’ol k’ajóolta’an beey gusano barrenador ts’o’ok u jelbesik meyaj ku beetik xbióloga Rocío Chuc, tumen yóok’olal ba’ax u yojele’, ts’o’ok u kaxtik bix u beetik ti’al u yutsil p’íitkunsik chan ba’alche’.
Xbióloga Rocío Chuce’ yanchaj u jeel tukultik ba’ax u kanmaj ti’ maanal ka’ k’áal ja’abo’ob meyaj, ka tu pataj u k’aaba’ beey “trampera” ti’al u ts’aatáantik jump’éel k’oja’an ts’o’ok 40 ja’abo’ob ma’ ila’ak tu noj lu’umil Méxicoi’. Ba’ale’, walkil jayp’éel winalo’ob paachile’, mixba’al u yojel yóok’olal barrenador xnook’ol, mix xan u yojel bix unaj u péeksa’ali’, ba’ale’ ka’aj k’uch Yucatáne’, tu nupubáaj meyaj yéetel Secretaría de Desarrollo Rural (Seder) ti’al u yila’al u ch’éejsa’al.
Be j la’e ’, let i ’e ’ juntúu l t i ’ le máaxo ’ob ts ’o ’ok u jach kan ik ba’a lo ’ob tu yóok ’o la l , ku meya j tu área i l San idades ich i l u mo la’ay i l Seder, ts ’o ’oke ’ let i ’ máax jo ’o lb es ik P lan P i loto de Supres ión de la M ias is ; yé ete le ’ U Ja la’ach i l u No j Lu ’um i l Yucatáne ’ táan u kaxt ik u ch’é e js ik k ’o ja’an b e et ik u páak ’a l barrenador xnook ’o l t i ’ u láak ’ ba’a lche ’ob .
“K’ubéenta’ab teen le meyajo’, tso’olten ba’ax k’a’abéet in beetik tumen Senasica, tumen in director Juan Carlos Rodríguez, múul meyaj le táan k beetiko’, yéetel ba’ax u yojel xan uláak’ máako’ob tu yóok’olal.
“To’one’ k ts’áak jayp’éel tuukulo’ob, ba’ale’ Senasicae’ tu ts’áajto’on jayp’éel nu’uktajilo’obe’ ka’aj káaj xan k meyajtik”, tu ya’alaj Rocío ti’ tsikbal tu beetaj yéetel La Jornada Maya.
Yáax jaats meyaj ku beetike’, káaj ti’ kaajo’ob yaan te’el lak’ino’, tu’ux maas jach ya’ab k’oja’anchaj ba’alche’obi’. Ti’ j ts’a’ab trampasi’, beyxan ka’ansa’ab ba’ax unaj u beetik productores yéetel tu xíimbalto’ob kaajo’ob ti’al u tsoliko’ob bix u na’ata’al wa leti’e’ k’oja’ano’, beyxan u séeb ts’a’akal tu’ux ku yaajtal, ti’al ma’ u chúukpajal u cicloil xnook’olo’ob ku yokol ti’ ba’alche’
Walkila’, tu ka’ jaats meyaje’, ts’o’ok u k’éexel meyaj, tumen táan u yúuchul meyaj tu kaajil Jo’, yéetel uláak’ ukp’éel méek’tankaajo’ob tu bak’pachil, tu’ux káaj u yila’al yaan peek’ yéetel miis oka’an le xnook’ol ti’obo’.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
