Xchiwol (Brachypelma epicureanum, yaan k’iin k’ajóolta’an xan beey Tliltocatl epicureanus) juntúul ba’alche’ suuka’an u yila’al ba’ale’ ma’ jach k’ajóolta’an tu noj lu’umil Méxicoi’.
Kaja’an tu k’áaxil u xamanil u Petenil Yucatán, ts’o’oke’ kex tumen jach k’a’anan ti’al kuxtale’, ma’ táan u jach pakta’al tumen científico meyaj ku beeta’al.
U mootse’ u machmubáaj ti’ u Petenil Yucatán; ku yila’al leti’ tumen u boonil boox chak, ts’o’oke’ u tso’otso’ob tu nak’e’ chaktak.
“Tliltocatl epicureanuse’ juntúul k’a’anan xchiwol yóok’olal tu’ux ku kajtal yéetel tumen ku yantal tu xamanil u Petenil Yucatán”, tu ya’alaj jbiólogo José Rogelio Cedeño Vázquez, jxaak’al meyaj ti’ u kúuchil El Colegio de la Frontera Sur, Unidad Chetumal. U ya’abile’ ku yila’al tu xamanil Yucatán yéetel Quintana Roo, tu’ux ku múul yantal yéetel u jeel Tliltocatl vagans, xchiwol óoli’ jach je’ex le yáaxo’, le beetik ku k’as talamtal u séeb k’ajóolta’al.
En español: Tarántula yucateca, de las menos conocidas de México
Tu ja’abil 1925 ka yáax ts’íibta’ab u k’aaba’ yóok’olal tumen Ralph Chamberlin, ba’ale’ ts’o’ok u k’e’exel u k’aaba’ wa jaytéene’, úuchik u bin u beeta’al xan xaak’alo’ob yóok’olal. Walkila’ k’ajóolta’an ti’ yaan ichil u jaatsil Tliltocatl, junmúuch’ mexicoil xchiwol booxtak yéetel mina’an u chakil je’el bix le uláak’o’obo’.
U xch’uupul chiwole’ ku maas nojochtal ti’ u xiibil tumen ku p’isik tak ukp’éel cms u chowakil, yéetel tumen tu nak’e’ yaan u chak k’aank’an k’áan. U xiibile’, maas mu’uk’a’antak yéetel chichantak, mina’an u chakil ba’ale’ yaan u xna’at’ulo’ob tu yáax t’o’ol u k’abo’ob. Suuka’ane’, kéen káajak u k’iinilo’ob ja’ajalile’, leti’ kéen jo’op’ok u kaxtik ka yanak u mejenil.
Ku péek de áak’ab; de k’iine’ ku ta’akikubáaj. U ti’al le je’elo’ ku páanik lu’um. U ts’aake’ ku k’a’abéetkunsik ti’al u xu’ulul u péek ba’ax ku chi’ik, ba’ale’ ma’ sajbe’entsil ti’al wíiniki’. Ku jaantik mejen ik’elo’ob.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
