K'iintsil
La Jornada
02/09/2026 | Ciudad de México
Tu ja’abil 2024e’, u mola’ayil inteligencia artificial (IA) Anthropice’ tu káajsaj jump’éel meyaj ti’al u manik u millonesil áanalte’ob, u lakik u wáalalo’ob, u escaneartik yéetel u k’a’abéetkunsik ba’ax ts’íibta’ane’ ti’al beyo’ u yantal ba’al ti’al u téentik u modelosil IA.
Proyecto Panamá u k’aaba’ le meyajo’, ts’o’oke’ mixmáak u yojel mix ba’al yóok’olal tak ka k’i’itbesa’ab tumen juntúul juez tu distritoil Estados Unidos, maanal 4 mil u wáal ju’uno’ob yanchaj úuchik u beeta’al jump’éel tak pool ti’al u k’áata’al ka chíimpolta’ak derechos de autor.
Ich tsikbal tu beetaj máax jo’olbesik Laboratorio de Inteligencia Artificial Microsoft, ichil u noj najil xook Univesidad Nacional Autónoma de México (UNAM), Ismael Everardo Bárcenas Patiño yéetel La Jornadae’, tu tsolaj u modelosil IAe’, je’el bix xan le ba’axo’ob beetik u meyaj chatbotse’, ku k’a’abéetkunsik jach táaj ya’abach información ti’al u núukik le ba’axo’ob ku k’áata’al ti’ yóok’olal toj óolal, kaambal, ichil uláak’ ba’alo’ob.
“Wa k ch’a’ak jump’éel áanalte’ yóok’olal ts’áak ti’al k ka’ansik modelose’, ku cargarta’al le datoso’, ts’o’oke’ ku béeytal túun u k’a’abéetkunsa’al le informacióno’, ti’al túun u na’ata’al wa ba’ax yo’olal le ba’ax ku k’áata’alo’”, tu ya’alaj.
Ti’ uláak’ tsikbal beeta’abe’, Rocío Aldeco Pérez, máax jach kaambanaja’an yóok’olal criptografía, cadena de bloques yéetel sistemas distribuidose’, ku tukultik le ba’ax j-úuch yéetel Anthropice’ jump’éel ba’al ku chíikbesik bix u tséenta’al IA, tumen ti’al lelo’ ku kaxta’al uláak’ tu’ux u jóok’sa’al información; jumpáay ti’ le yaan te’el Interneto’.
“Yaan úuchben áanalte’ob, mix juntéen digitalizarta’ab; le beetik ba’ax ts’íibta’ane’, mix juntéen k’a’abéetkunsa’ab ti’al u tséenta’al le ba’alo’ob je’elo’; le beetike’ u k’uchul máak yiknale’, jump’éel bix je’el u yila’al wa le ba’ax ku ya’alik te’elo’, maas je’el u ma’alobkúunsik u modelosil kaambal ts’o’ok u yáax beetchajalo’”.
Legal ju’uno’ob k’i’itbesa’ab yéetel xak’alta’ab tumen The Washington Post tu chíikbeso’ob Anthropice’ tu ch’a’aj le áanalte’obo’, ka’aj káaj u k’i’itbesik kex ma’ tu chíimpoltaj derechos de autor. Te’el xano’ ku ya’alal Anthropice’ tu manaj u millonesil áanalte’ob ts’o’ok u yáax meyajo’ob wa tu’ux. Ichil ba’ax tukulta’an u beeta’al yéetelo’obe’, leti’ u xo’otol u paacho’obe’, ti’al ka escanearta’ak u wáalalo’ob, ti’al beyo’, u k’u’ublajal ti’ jump’éel mola’ay ku reciclar.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan