Ikil jach lalaj súutuk táan u bin sáasil, mina’an combustible mix xan u meyajnáalilo’ob u kúuchil Zoológico Nacional de Cuba, tu’ux kaja’an óoli’ mil ba’alche’obi’, táan u yila’al wa ku béeytal u ts’aatáanta’al jump’éel ti’ le k’áaxo’ob maas jach k’a’anan ti’ le lu’umil je’elo’.
Tumen jach talam yanik ba’al yóok’olal taak’in yéetel sáasil te’el peteno’, táan u yila’al wa k’áax p’aatal 20 kilómetros náach ti’ La Habanae’ je’el u béeytal u ts’aatáanta’al ti’al ma’ u ch’éejsa’al ba’alche’ob sajbe’entsil yanik u jáawal je’el bix rinocerontes, tigres, báalamo’ob yéetel hipopótamos.
“Técnicose’ ku taalo’ob ti’ biikláa ba’ale’ beyxan ti’ carriola, wa ti’ moto eléctrica, ti’al u béeytal u tséenta’al yéetel u ts’a’abal ja’ ti’ ba’alche’ob sáansamal”, tu ya’alaj ti’ Afp Yoel Machado, máax jo’olbesik u jaatsil meyaj kaláantik u yutsil yantal ba’alche’ob te’el kúuchilo’. U najil ba’alche’obe’ je’eb tu ja’abil 1984, ts’o’oke’ ti’ kaxta’ab u tséenta’al yéetel u ya’abkunsa’al boox rinocerontes negros táanxel ti’ u k’áaxil África, ts’o’oke’ yaan xan jun jaats sak rinocerontesi’.
En español: Zoológico Nacional de Cuba lucha por preservar especies protegidas entre apagones y falta de personal
Beyxan ti’ yaan u maas nojoch múuch’ u cebrasil Grant, ba’ale’ tumen p’íit ba’alo’ob yaan walkil te’el lu’umilo’, ma’ táan u béeytal u ya’abkunsa’alo’ob. “Maas je’el k p’áatal yéetel le jaytúul yaan walkila’, ti’al k kaláantik ka utsil yanako’ob”, tu yaj óoltaj Machado. Ma’ talam u yojéelta’al ba’axten beey u beetiko’ob ba’ali’: uláak’ juntúul ba’alchee’ ku k’a’abéetkunsik u yo’och, ts’aak yéetle máax meyajtik. Beey túuno’, le tu’ux yaan nukuch miiso’obe’, ka’atúul u mejenil u tigreil Bengalae’ -juntúule’ kex ka’ap’éel winalo’ob ti’ ts’o’oke’ sak-, uts tu yich u báaxal tu táan u maama’.
Te’el baantao’ ku múul yantal jo’otúul tigres, 15 leones, óoxtúul báalamo’ob yéetel ka’atúul chi’ik. Le beyka’aj ba’alche’obo’ ku jaantik kex 7 kilos bak’ sáansamal, ts’o’oke’ kex jump’éel k’iine’ ma’ táan u ts’a’abal u yuk’ulo’ob, ba’ale’ kex beyo’ táan u bin u ch’éejel ba’ax yaan ti’al u tséenta’alo’ob.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
