Ojéela’an leti’e’ chan kaya’, tumen yaan u me’ex tu chi’, ts’o’oke’ u xiibil kaláantik tu chi’ u ye’el yéetel u mejenil tak kéen ts’u’uts’a’ak saco vitelino. U k’aaba’e’ boox kay. Leti’e’ kaja’an tu jáal ja’il u noojol-lak’inil México.
Ku yila’al leti’e’ yóok’olal u chowak me’ex u xiik’o’ob yéetel tumen u poole’ túuts’, le beetik k’a’anan ti’al u yutsil kuxtal ba’al ti’ kúuchilo’ob je’el bix estuarios, manglares yéetel uláak’ ja’ilo’ob ich Golfo de México. Boox kaye’ beey bek’eche’, wóolis yéetel mina’an u escamasil. Táax u yóot’el yéetel piixil tumen jump’éel chan jáaytsile’en tatabkil ba’al.
U poole’ kóoch yéetel k’as túuts’ tu ka’analil, beey tu tsolaj Jacqueline May Díaz, máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C. Ku p’isik tak 100 centímetros, ba’ale’ maas suuka’an u p’isik 69 centímetros, yéetel u aalile’ maanal 4 kilos. Ti’ kaye’ yaan jump’éel u xiik’ tu paach, ts’o’oke’ yaan u chowak púuts’ ku sáats’al tak tu filamentoil óoli’ beey jump’éel kibe’. Yaan xan u púuts’ilo’ob ku beetik k’aas, lelo’ leti’e’ xiik’ yaan tu paacho’ yéetel tu tseem, yaan u k’i’ixel de baak yéetel venenosa yéetel le je’el u chi’ibale’.
En español: El bagre bandera y sus largos filamentos
Ts’o’oke’ yaan jump’éel u xiik’ de tsaats yéetel uláak’ jump’éel jach uts u chéen xa’aypajal yéetel lóbulos de punta u ts’o’okol. J biólogo Fermín Chaídez Ochoa tu tsolaj boox kaye’ ku jaantik mejen kayo’ob, crustáceos yéetel detrius. U maas jach ki’il ku jaantike’ leti’e’ mejen kayo’obo’, ba’ale’ ku jaantik xan xexkay, xbaw, yéetel estomatópodos kaja’an tu taamil le ja’o’.
Ku chukbesik u yo’ocho’ob yéetel u je’ kay, u xiixel orgánico ba’al, material ku jóok’ol ti’ u xíiwilo’ob ja’ yéetel u detritusil sustrato. “Kaye’ ku kaxtik u yo’och tu taamil ja’ luuk’chaja’an wa ya’ab tu areanil jáal ja’, manglares yéetel estuarios. Je’el k’éexel jump’íit ba’ax ku jaantik, depende bix yanik temporada (yáax k’iin wa ja’ajalil)”.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
