Jump’éel xaak’al meyajta’ab tumen Carolina Moreno, máax ku meyaj Universitat de València, yéetel Teresa Vernal, ti’ u noj najil xook Universidad Andrés Bello (Chile), tu chíikbesaj u nu’ukulilo’ob inteligencia artificiale’ (IA), ku mu’uk’ankúunsik le béeykaj náach yanik ba’al ichil u jejeláasil género (brecha de género). Meyaje’ ku xak’altik bix u táakal tecnología ti’al u mu’uk’anchaja’al máaxo’ob ku núupul yéetel científico na’at, beyxan bix u chíikbesa’al ko’olel tu táan kaaj.
Te’el k’iino’oba’, tu’ux maas jach chíika’an yanik IA ichil u jejeláasil sectoresil meyaje’, xaak’al jts’a’ab k’ajóoltbil tu pikil ju’unil Revista Iberoamericana de Ciencia, Tecnología y Sociedad ku ya’alik ts’o’ok u káajal u chíikbesa’al beyka’aj náach yanik xiib yéetel ko’olel ich kaaj tu táan u nu’ukulilo’ob IA.
Ti’al túun u xak’alta’al ba’axo’ob ma’ keet yanike’, Carolina Moreno yéetel Teresa Vernal tu yéeyajo’ob wakp’éel xaak’alo’ob beeta’an ti’ jejeláas lu’umo’ob yéetel kaajo’ob tu’ux chíika’an “bix u condicionarta’al u chíikbesa’al científico ko’olel ich sistemas automatizados, plataformas digitales, u modelosil IA generativa, u algoritmoilo’ob recomendación yéetel u rutinasil tu’ux ku k’a’ayta’al péektsilo’ob”.
“IAe’ ma’ naturali’, jump’éel tecnología ku béeytal u yantal, u ya’abil, yóok’olal ba’axo’ob ku ya’alal ich medios, plataformas yéetel redes sociales. U talamile’, tumen le ba’axo’ob ku ya’alale’ ma’ keet u k’i’itbesa’ali’”, a’alab tumen Moreno yéetel Vernal. Bey xan tu tsikbaltajo’ob “inteligencia artificiale’ jump’éel kúuchil tu’ux ku ba’ateta’al ba’ax kun taal u k’iin ich kaaj. Wa tumen u ya’abile’ u t’aan xiibe’, tsikbal yóok’olal IA ku líik’il chéen yéetel jump’éelili’ tuukul”.
Tu ya’alajo’obe’ “kex tumen inteligencia artificial ma’ táan u náachkunsik géneros tu juunale’, ku béeytal u jeel tsolik ba’al, u maas táakmuk’tik wa tak u p’íitkunsik”.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan