Ba’ax k ’ajóolta’an beey calentamiento globale ’, ku yúuchul tumen jach séen táan u yantal ba’ax k ’ajóolta’an beey combustibles fósiles, le beetik ya’abach ti ’ le ecosistemas maas jach k ’a’anan yaan ti ’ Yóok ’ol Kaabe ’ ta’aytak u k ’uchul tu ’ux ma’ táan u béeytal u yutsil yantal, tu ya’alaj Johan Rockström, máax jo ’olbesik Instituto de Potsdam para la Investigación del Impacto Climático.
Tu súutukil úuchik u ts’aan le martes máanika’, ti’ tse’ek tu beetaj Reuters Sustainability Europe, Rockströme’ tu ya’alaj loobilaj ts’o’ok u beeta’al ti’ arrecifes de coral yéetel u k’áaxil Amazonas ti’ u lu’umil Brasil ta’aytak u k’uchul tu k’iinil tu’ux mix bik’in kun béeytal u su’utul je’el bix yanik ka’acho’.
Jayp’éel ti’ le tu’ux ku yáalkab ja’ tu k’áak’náabil Atlántico, tu’ux táaka’an xan u corrienteoil ts’áak u p’iisil clima tu lu’umil Europa occidental, yéetel k’íina’ ja’ ku taal Caribee’, jach ta’aytak u wéej k’asjtalo’ob.
En español: Calentamiento global se acelera y está dejando daños irreversibles a arrecifes y la selva amazónica
U ts’ook datos científicosil jóok’sa’ane’ tu ye’esajo’ob yóok’ol kaabe’ yaan u ka’antal 1.5 grados Celsius ti’ le beyka’aj yanik u temperaturail yóok’olkabil ti’ le ja’abo’ob bíin taalako’ob, le beetik xane’ yaan u ya’abtal beyka’aj mantats’ yéetel beyka’aj mu’uk’anil u kóojol fenómenos meteorológicos extremos, tu ya’alaj. Le je’ela’ ku yúuchuli’ ma’ili’ yanak nojtsikbal yóok’olal climática ba’alo’ob tu múuch’tambalil COP31 ti’ u nojmola’ayil Naciones Unidas, yaan u káajal le 9 ti’ noviembre ku taalo’.
Mola’ayo’ob u k’áato’ob meyaj yéetel u beeto’ob wa ba’ax ti’ ba’ax ku meyajtiko’obe’, najmal u tsikbaltiko’ob ba’al yóok’olal clima, beyxan u ba’alilo’ob yóok’ol kaab, tu’ux xan ka béeyak u tso’olol ba’axo’ob ken u beeto’ob u ti’al; ma’ ti’al ka p’áatak beey jump’éel ba’al jumpáayili’, tu ya’alaj.
Aunque deben dar prioridad a los esfuerzos de descarbonización, también deberían invertir en ayudar a preservar la naturaleza, en particular en proyectos relacionados con el mantenimiento o la recuperación de la biodiversidad y las reservas de agua dulce. Rockström calificó de “increíblemente preocupante” la presión ejercida para que se suavicen las normas sobre la eliminación gradual de los vehículos con motor de combustión interna, y señaló que las subvenciones a la gasolina y al diésel estaban socavando la demanda de vehículos eléctricos por parte de los consumidores.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan