U científico k’aaba’e’ chan ch’o’e’, Heteromys gaumeri. Juntúul ba’alche’ siijili’ tu Petenil Yucatán, ts’o’oke’ kex chichane’ yéetel ma’ jach k’ajóolta’ane’, jach k’a’anan ti’al u yutsil yantal k’áaxo’ob.
J biólogo Cristóbal Carrión tu tsolaj u ch’i’ibal ba’alchee’ yaan ba’al u yil yéetel bix u wíinkilal, ba’ale’ beyxan máaxo’ob meyajnaj ti’al u k’ajóolta’al ichil u ba’alche’ilo’ob le lu’umo’. U géneroil Heteromys ku much’ik jejeláas ch’o’ob de espinosos, ka’alikkil u k’aaba’ gaumerie’ jts’a’ab ti’ yóok’olal j biólogo George Gaumer, máax kajlaj yéetel yéetel meyajnaj tu Petenil Yucatán ti’al u ts’o’okbal siglo XIX, ts’o’oke’ tu beetaj ya’abach k’a’anan meyajo’ob yóok’olal u ba’alche’ilo’ob le lu’umo’.
En español: Ratón espinoso yucateco, importante para el equilibrio de los ecosistemas selváticos
Ichil ba’ax j-a’ala’ab tumen especialistae’, u tso’otsel Heteromys gaumerie’ de k’as café yéetel boox café, ts’o’oke’ tu paache’ yaan k’iine’ maas chan boox.
U xiibil ba’alchee’ ku p’isik ichil 15 tak 20 centímetros u chowakil, ba’ale’ ma’ tak u neji’; wa tak leti’e’, ku p’isik kex 25 centímetros. Ku jaantik i’inajo’ob yéetel neek’o’ob yaan lu’um, ba’ale’ beyxan le yaan ich k’áax. Le beetik k’a’anan u yantal, tumen ku k’i’itbesik i’inajo’ob. Kéen péeknak ti’ k’áaxe’, ku biinsik jejeláas i’inajo’ob tak ti’ uláak’ tu’uxo’ob. Le beetik kex ma’ jach chíikano’obe’, ku yáantajo’ob ti’al u yutsil kuxtal k’áaxo’ob.
Ch’o’e’ ku yila’al ti’ kaabal k’áaxo’ob yéetel k’as ka’anal, ti’ U Petenil Yucatán, tak Quintana Roo.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
