Ma’ili’ kíimik tu k’iinil 23 ti’ mayo ti’ u ja’abil 2025e’, jch’a’a oochel yéetel jconservacionista Sebastião Salgado ku júupul meyaj ichil u archivo ti’al u xak’altik ba’ax seen oochelo’ob tu ch’a’aj ichil tuláakal u kuxtal.
Jump’éel ti’ le ba’axo’ob ku kaxtike’, leti’ u tsolik yéetel oochelo’obe’, ba’ax ku yúuchul kéen yanak ja’, tumen jbrasil máake’ ku tukultike’ “leti’e’ maas jach ki’ichkelem ba’al yaan te’ kuxtala’”.
Beey úuchik tu ka’ap’éel meyajo’ob táan u múul e’esa’al tu kúuchil Fundación Canal de Madrid, Aqua Mater yéetel Glaciares, tu’ux táakbesa’an 92 oochelo’ob jch’a’ab tumen Salgado. Te’elo’ ku bulkubáaj ichil le 4 mil 400 millonesil ja’abo’ob k’ajla’ay yanak ja’, ti’al u ye’esik u ki’ichkelemil yéetel u jats’utsil, tumen beyo’ ku ye’esik xan ti’ ku chúunul kuxtal.
U yáax e’esajil Salgado tu jo’oloj kíimik. Táakpaj u paalil Juliano Salgado, máax jbin tak Madrid ka jchúunsa’ab le e’esajilo’.
Tu’ux jk’uch xan u núup, máax láak’int ichil tuláakal u kuxtal, Lélia Wanick Salgado, tu’ux tu ya’alaj: “Te’el k’iino’oba’, tu’ux táan u jelpajal yóok’ol kaab yéetel táan u maas chokojtal k’áak’náabo’ob, beyxan táan u yíibil u hieloil poloso’obe’, e’esajile’ ku meyaj ti’al u k’a’ajsik to’on u k’a’ananil ja’, je’el bixak ka yanake’, ti’al u béeytal k kuxtal ba’ale’ beyxan u kuxtal le yóok’ol kaaba’”.
Kúuchil tu’ux jts’a’ab ‘e’esajile’, leit’e’ úuchben Canal de Isabel II de Madrid, leti’e’ kúuchil tu’ux ku kaláanta’al yéetel u purificarta’al u ja’il manantiales yéetel pantanos tu sierrail Guadarrama, ti’al u k’ujsa’al uk’be’en ja’ ti’ le baantail je’elo’. Jump’éel kúuchil maanal 2 mil 500 metros cuadrados.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
