U p’íitkunsa’al jaytúul máak kuxa’an ich óotsilil tu noj lu’umil Méxicoe’ ma’ chéen tsikbali’, “jump’éel ba’al jaaj yéetel ku p’i’isil”, tumen u datosil reporte jbeeta’ab yóok’olal óotsilil beyxan beyka’aj ka’anchaj náajale’ ts’ook beeta’ab tumen Banco Mundial tu ye’esaj tu noj lu’umil Mexicoe’ jóok’ ti’ óotsil kuxtal kex 17.3 millonesil máak ichil u ja’abil 2018 yeetel 2026.
Ichil ba’ax chíikpaj te’ reporteo’, máaxo’ob béeychaj u jóok’olo’ob ti’ óotsil kuxtal tu jo’oloj waxakp’éel ja’abo’obe’, óoli’ leti’e’ beyka’aj u kajnáalilo’ob Estado de México, tu ya’alaj maax beetik u subsecretariail Ciencia y Humanidades, Violeta Vázquez-Rojas.
K’eexilo’ob yanchaje’, tu ya’alaj, béeychaj tumen ya’abchaj xan beyka’aj náajal yaan yéetel tumen ya’abkunsa’ab xan programas ti’al kaaj.
Ichil ja’atskabil tse’ek jbeeta’ab Palacio Nacionale’, tu tsikbaltaj u yéemel jaytúul óotsil máak yane’ ma’ béeychaj tak ka jk’uch Cuarta Transformacióni’, tumen ti’ jala’acho’ob yáax máano’obe’ chéen j-éemsa’ab 8 por ciento. Beey túuno’, tu ya’alaj xane’, esperanza de vidae’ láayli’ xan ka’anchaje’, tumen ka’ache’ k’ucha’an 74.3 ba’ale’ walkila’, k’ucha’an 75.3 ja’abo’ob, ts’o’oke’ xma’ keetile’ -desigualdad- j-éem 3.4 puntos ti’ le waxakp’éel ja’abo’ob jmáano’oba’.
Yóok’olale’, Julio Berdegué, máax jo’olbesik u meyajil asuntos agroalimentarios internacionales ichil U Jala’achil Méxicoe’, tu tsolaj u meyajil Panorama social de América Latina y el Caribe ku beeta’al tumen Cepal láayli’ xan ku chíikbesik j-éem le jaytúul máaxo’ob kuxa’an ich óotsilil te’ regiona’ ichil u ja’abil 2024, tumen u ya’abile’ ti’ yanchaj tu lu’umil México, tumen kex 60 por ciento máax kuxa’an ich óotsilile’, ti’ yaan te’ noj lu’umo’, lela’ u k’áat u ya’ale’ ti’ 10 u túul máake’, 6 u túulal jóok’ ti’ óotsil kuxatal ts’o’oke’ ti’ yaan Méxicoi’.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan