de

del

Tu jo’oloj káajak u chíimpolta’al u túumbenil Acuerdo Regulatorio del Alto Golfo de California, ti’al u kaláanta’al u kuxtal u ba’alche’il ja’ vaquita marina, tu’ux jp’a’at mil 562 kilómetros cuadrados u ja’il tu’ux ma’ táan u cha’abal u k’a’abéetkusna’al u redesil enmalle, tumen ka’ache’ 11 mil 106 le beyka’aj cha’abano’, tumen lelo’ ku beetik u yantal ich sajbe’entsil u kuxtal vaquita marina sajbe’entsil yanik u ch’éejel, ba’ale’ yanchaj óoxp’éel múuch’kabil ma’ táaka’an tu meyajil jala’ach (ONG) tu yokso’ob amparo yóok’ol le túumben normativao’.

Le beetik túune’, u mola’ayil Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales (Semarnat) tu ya’alaj ti’ k’a’aytajil ts’íibe’, ba’ax táan u beeta’al yóok’olal Alto Golfo de California nojoch ba’al. Walkila’ táan u táakbesa’al uláak’ ba’alo’ob unaj u beeta’ali’, ma’ chéen ku ya’alal ba’axo’ob ma’ táan u béeytal u beeta’ali’. Yéetel le tuukul je’elo’, ku ya’alik, u kaláanta’al yóok’ol kaab yéetel u xíimbalkunsa’al xan u náajal kaajo’ob yaan jáal ja’e’ ku múul xíimbalo’ob.

Ti’ ts’íib jts’a’ab k’ajóoltbile’ tu beetaj u yantal chi’ichnakil ich u múuch’kabilo’ob kaláantik yóok’ol kaab, je’el bix Centro para la Diversidad Biológica, Greenpeace yéetel Comarino. Leti’obe’ ku tukultiko’ob ba’ax jets’a’abe’ “ya’abach nojoch talam ba’al je’el u taasik tu paach” ti’al u vaquita marinail México.

Le beetik mola’aye’ tu ya’alaj unaj tuláakal ba’al sáasil unaj yanik ichil u p’íitkunsa’al beyka’aj u nojochil k’áak’náab kaláanata’an yéetel beyka’aj le ku jach ch’a’abal ti’al u kaláanta’al le ba’alche’a’.

Ba’ax jets’a’ab najmal u beeta’ale’, leti’e’ ba’axo’ob j-a’ala’ab tumen Comité Internacional para la Recuperación de la Vaquita y su Hábitat (CIRVA), beyxan ichil Convención sobre el Comercio Internacional de Especies Amenazadas de Fauna y Flora Silvestres (CITES), jóok’ ti’ u noj múuch’tambalil COP-20, beyxan ti’ mokt’aano’ob múul ch’a’ab jets’a’ab yéetel Estados Unidos.

 Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan