de

del

Wáaykotch’íich’ chaambel u beetik ba’al

Cacique pico claro, ave de hábitos discretos
Foto: Sean Werle

Júul boox u ku’uk’mel, u koje’ óol beey sak-k’an yeetel u yiche’ k’an, wáaykote’  (Amblycercus holosericeus) juntúul ch’iich’ chíika’an leti’ yóok’olal bix u wíinkilal beyxan yóok’olal ba’axo’ob suuk u beetik tu k’áaxilo’ob u petenil Yucatán.

Ku máan ichil u k’ab che’ob yéetel k’áaxo’ob nuupul, tumen ti’ ku kaxtik u yo’och beyxan tu’ux u yantal. Juan Flores Valadez, máax jo’olbesik Programa de Aves Urbanas de Cancún ichil u meyajil Iniciativa para la Conservación de las Aves de América del Norte (NABCI), tu tsolaj juntúul ch’íich’ méek’a’an tumen u baatsil Icteridae, tu’ux xan yaan uláak’ ch’íich’o’ob je’el bix yuuyáa yéetel piich’.

Ichil ba’axo’ob tu ya’alaje’, wáaykote’ ku p’isik tu chowakile’ kex ichil 20 yéetel 23 centímetros, ts’o’oke’ ma’ tu sa’atal wa leti’ yóok’olal bix u k’u’uk’mel beyxan tumen u koje’ ma’ leelem u boonili’, beyxan tumen mu’uk’a’an. U yiche’ k’ank’an yéetel jach k’a’anan ti’al u yila’al wa leti’ tumen u jeel ch’iich’o’obe láayli’ de booxtako’obe’.


En español: Cacique pico claro, ave de hábitos discretos


Beyxan ku yojéelta’al leti’ yóok’olal bix u t’aan. Ojéela’an wáaykote’ ku yantal tu’ux piim yanik k’áax, tu’ux ka béeyak u péek ba’ale’ ma’ u jáan ila’ali’. Flores Valadeze’ tu ya’alaj ch’íich’e’ ku kaxtik k’áaxo’ob tu’ux kaabal che’ob yaan, beyxan tu’ux chéen loob. Yaan k’iine’ ku yila’al ti’ manglares, ba’ale’ ma’ jach suuki’. 

Jejeláas ba’ax ku jaantik, u ya’abile’ ba’alche’ob xma’ baakelo’obi’ yéetel u yich che’ob, je’el bix síiniko’ob. U koje’ k’a’anan ti’al u kaxtik ba’al u jaant tu k’ab che’ob, xíiwo’ob yétel uláak’ ba’alo’ob.

Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan