U béeytal u kóojol máak Uje’ bíin u jets’ bix je’el xan u xak’alta’al Marte

Ti’ le 6 ti’ febrero ku taala’, tukulta’al u líik’sa’al Artemis II -leti’e’ yáax misyon tríipulaadáa yaan u k’uchul Uj déesde Apolo 17- ts’o’oke’ lela’ ku chúunsik jump’éel túumben jaats k’iino’ob xaak’al kun beetbil ka’an, ti’al u ya’abtal meyajo’ob ku beeta’al tu bak’pachil uj.

Beey úuchik u ya’alik Gustavo Medina Tanco, jxaak’al ti’ u mola’ayil Instituto de Ciencias Nucleares ti’ u noj najil xook UNAM, máax ku tukultik “ts’o’ok u káajal u náachtal éekonomiikáa meyaj tu bak’pachil Yóok’ol Kaab, yéetel tu paache’, ti’ kun taal uláak’ xaak’alo’ob yóok’ol uláak’ ba’axo’ob yaan sisteemáa solar, tumen Uje’, leti’e’ yáax ba’ax ka wilik”.

Ti’ tsikbal tu beetaj yéetel La Jornadae’, Medina Tanco tu ya’alaj u jela’anil yéetel u nu’ukbesajil Apoloe’, beeta’ab walkil 50 ja’abo’ob paachil ka’alikil táan friiyáa ba’ateltáambal, tu k’iinilo’ob xaak’ale’ p’ata’an tu k’ab Estado, ts’o’oke’ chéen ku núukik ba’ax ku k’áata’al tumen Estados Unidos yéetel Unión Soviética. Le beetik Artemise’ jach yaanal bix u meyaj.

Tu ya’alaj walkila’, ichil u yáalkabil u k’uchul máak taj Uje’ ti’ yaan Estados Unidos yéetel China, ba’ale’ beyxan pribaadóo mola’ayo’ob je’el bix u ti’al Elon Musk yéetel Jeff Bezos, tu’ux yaan xan u yantal uláak’ múul meyajo’ob, ti’al ka béeyak u pakta’al Uj beey jump’éel lu’um ti’al u k’uchul máak ti’ uláak’o’ob.

Medina Tanco ku tukultike’, u náachtal máak ti’ uláak’ kúuchilo’ob ti’ espaasyóoe’, je’el bix le ku beeta’al yéetel u nu’ukbesajil Artemise’, yaan u jelbesik ba’al: ba’axo’ob ku tsikbalta’al yóok’olal u poliitikáasil espaasyóo, bix u k’a’abéetkunsa’al rekuurso’ob, páajtalilo’ob yéetel réesponsabilidado’ob. “Espasyaal meyajo’boe’ táan u jelbesik k’ajla’ay, tumen táan u k’éexel ya’abach ba’alo’obi’”, tu tsikbaltaj.