K'iintsil
La Jornada Maya
17/04/2026 | San Francisco de Campeche
Leti’e’ mejen ba’alche’ob p’isik wa uts yanik lu’um yéetel k’áax tu’ux ku yantal, tumen wa ku yila’ale’, ku yojéelta’al uts yéetel ma’alob u péek ba’alche’ob k’i’itbesik u ta’anil jejeláasil xíiwo’ob. Beyxan ku jats’utskíinsik kaajo’ob yéetel bejo’ob tu’ux ku yila’al. U k’aaba’e’ k’an péepen.
U sientiifikoil k’aaba’e’ Eurema Nise, méek’a’an tumen u baatsil Pieridae. Juntúul péepen suuka’an u péek bul k’iin, ts’o’oke’ ojéela’an leti’ yóok’olal u k’an boonil, yéetel u chi’ u xiik’o’obe’ láaj boox.
“K’an péepene’, chichan. Kéen u xit u xiik’e’ ku p’isik ichil 3.8 tak 5.1 cms., kaja’an tu’ux yaan ya’abach k’áax”, tu tsolaj máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil.
“Desarrollo y Medio Ambiente”, A.C., Jaqueline May Díaz.Tu tsikbaltaje’, u xiibil péepene’ chíika’an tu táanil xiik’ u formail “u pool peek’”,ka’alikil le yano’ob paachile’ maas piim u booxil u jáalikilo’ob; u xch’uupil ba’alche’ile’ ku ye’esik tu puuntail u táanil xiik’o’obe’ de boox yéetel ti’ le yano’ob paachile’, yaan u bek’echil boox tu jáalikilo’ob.
Kaja’an tu jáal nukuch k’áax yéetel tu’ux yaan suuk. “Yaan ku yila’al Argentinai’, ba’ale’ k’ucha’ak tak tu noojolil Estados Unidos, beyxan Área de Protección de Flora y Fauna “Laguna de Términos”, tu lu’umli Kaanpech”.
Jbiólogo Fermín Chaídez Ochoa ku ya’alik k’an péepene’ ku jaantik xíiwo’ob. Umejenile’ ku jaantik ba’alo’ob je’el bix aak’o’ob, ka’alikil u nojochilo’obe’ ku ts’u’uts’ik u kaabil nikte’ob”.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
