de

del

Kaxta’ab tumen INAH jump’éel úuchben maaya kaaj tu lu’umil Quintana Roo

INAH descubre en Quintana Roo antigua ciudad maya de arquitectura monumental
Foto: INAH

U mola’ayil Instituto Nacional de Antropología e Historia (Inah) tu ts’áaj k’ajóoltbile’ táan u beetik xaak’alo’ob ich El Jefeciño, jump’éel úuchben kúuchil tu’ux beeta’ab 80 u p’éel éedifisyóos, tu kaajil Othón P. Blanco, Quintana Roo.

Le kúuchilo’, j-ila’ab tumen kajnáalo’ob, ts’o’oke’ bin a’albil ti’ jo’olpóopo’ob táan u beetiko’ob Proyecto de Salvamento Arqueológico Tren Maya, jo’olbesa’an tumen j-arkeeologóo Manuel Pérez Rivas, tu jaatsil 1 ti’ u tramoil 7.

Ichil yáax ba’alo’ob táan u chíikpajale’ ti’ El Jefeciñoe’, u k’áaxile’ ku p’isik kex 100 ektaareas, ba’ale’ míin maas nojoch ti’ le je’elo’, le beetik k’a’anan u beeta’al uláak’ xaak’alo’ob ti’al u jach je’ets’el beyka’aj u nojochil, beyxan bix le kúuchilo’ob líik’sa’an te’elo’, ichil uláak’ ba’alo’ob, beey a’alab tumen Sonny Ojeda, máax ti’ k’ubéenta’an ka utsuk meyaj Zona Arqueológica de Dzibanché Kinichná.

Tu ya’alaje’ ichil ba’ax chíika’an tu beele’, míin jbeeta’ab tu jaats k’iinilo’ob Clásico Temprano/Tardío (250-900 d.C.), tu’ux chíikpaj u estilo áarkitektonikoil Petén. 
Diana Blancas, máax ti’ k’ubéenta’an u yutsil meyaj Zona Arqueológica Kohunlich, múul meyajnaj yéetel Ojeda ichil u ja’abil 2023 yéetel 2024 ti’al u je’ets’el jach beyka’aj ts’aka’anil úuchben kaaj yéetel tak tu’ux naakal, tu ya’alaje’: “béeychaj u yila’al bix yanik u k’íiwikil, tu’ux yaan jo’op’éel éedifisyoos, ku p’isik ichil 11 tak 14 meetros u ka’analil, yéetel kex 16 tak 40 u chowakil. Le kúuchilo’obo’ tsola’ano’ob yéetel u foormail jump’éel C. Tu kúuchil No. 53035, tu xaman-lak’inil kaaje’, j-ila’ab yaan ka’ach jump’éel boonil pak’ yéetel u xéexet’ reestosil wíinik máax, míin, táakbesa’abob ti’ muknal”, tu ya’alaj.

Ajxaak’alo’obe’ tu ya’alo’ob ma’ ta’aka’ab mix jump’éel úuchben nu’ukuli’, le beetike’ ma’ xan béeychaj u jach xak’alta’al tu beel tuláajal ba’ax kaxta’abi’, tumen tak walkila’ ti’ laj p’ata’an ba’al te’el tu’ux kaxta’abo’. 




Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan