Ts’a’aban u científico k’aaba’ beey Ara militaris. Ts’o’oke’ tu bin u maas p’áatal ich sajbe’entsil tu lu’umil México yéetel uláak’ u kaajilo’ob América Latina tumen ku máan konbil kex ma’ cha’abani’, ku chu’ukul yéetel ku k’askúunta’al tu’ux suuk u yantal, beey tu tsolaj u jka’ansajil ciencias Cristóbal Carrión, máax tu ya’alaj jach táaj k’a’anan u séeb kaláanta’al le chan ch’íich’a’.
Beyxan ti’ uláak’ lu’umo’obe’ pata’ab u k’aaba’ beey guacamayo. Chíika’an leti’ tumen nojoch ts’o’oke’ u tumen jach jats’uts u ya’ax k’u’uk’mel, le beetik beey xan ts’a’aban u k’aaba’o’: “militaris”. Méek’a’an tumen u baatsil jejeláas subespecies, je’el bix Ara militaris mexicanus yéetel Ara militaris bolivianus; u jejeláasilo’obe’ ku yantal tu boonilo’ob, kex tumen chéen chan p’el.
En español: Tráfico ilegal amenaza a la guacamaya verde
Ya’ax mo’e’ ku p’isik ichil 70 tak 80 centímetros u chowakil, ba’ale’ kéen u xit u xiik’e’ ku chukik ichil 90 tak 110 centímetros. Ku aaltal ichil 900 yéetel 1100 gramos, le beetike’ juntúul ti’ le ch’íich’o’ob maas nojoch yaan yéetel ku yantal beey ich k’áaxo’. Ojéela’an leti’ tumen yaan jump’éel u nojoch k’u’uk’mel tu táan u pool yéetel yaan xan tu’ux mina’ani’, ba’ale’ yaan u chan sak yéetel boox t’o’olil, le je’elo’obo’ ku k’a’ajsik bix u bo’onol ba’al ba’ateltáambal, le beetik ku tukulta’al ma’ xaan wa nuupul yéetel u k’aaba’i’.
U jela’anil yéetel uláak’ u jejeláasil mo’obe’, le ya’axa’ ma’ tu séeb chíikbesik máakalmáak u xiibil wa u xch’uupili’. U koje’, mu’uk’a’an yéetel boox, ka’alikil u xaawe’, samal boox.
Suuk u yantal tu’ux ku beetik ooxol ba’ale’ húmedo, beyxan desde tu xamanil México, u ya’abile’ tu baantail Pacífico yéetel Golfo, tak tu xaman-lak’inil Argentina. Tu lu’umil Méxicoe’ yaan ku yila’al tu baantail Sierra Gorda, Tehuacán-Cuicatlán, Chiapas yéetel u Petenil Yucatán.
Sajbe’etntsil yanik tumen ku ko’onol kex ma’ unaji’ ti’al u yaalak’ta’al wa ti’al u beeta’al cha’ano’ob yéetel. Beyxan tumen ku k’askúunta’al tu’ux suuk u yantal.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
