K'iintsil
La Jornada Maya
21/09/2026 | Ciudad de México
U mola’ayil Instituto Politécnico Nacional (IPN), tu beetaj jump’éel xaak’al yóok’olal u biomonitoreoil wíinik tu k’i’ik’el yéetel tu wiix, leti’e’ yáax beeta’an yóok’olale’, ti’al beyo’ u yojéelta’al yéetel u yila’al wa yaan nano beyxan microplásticos tu wíinkilal máak, tumen le ba’alo’obo’ ku contaminartik le ambienteo’.
Junmúuch’ xaak’al máako’ob ti’ u kúuchil Centro Interdisciplinario de Investigaciones y Estudios sobre Medio Ambiente y Desarrollo (CIIEMAD), jo’olbesa’ab tumen doctora, Laura Arreola Mendoza, tu táakbesaj 10 u p’éel u polímerosil plásticos ti’ 98 u túul u kajnáalilo’ob Corralero, Oaxaca, ti’al u yojéelta’al ba’ax ku beetik le ba’alo’obo’ ichil u wíinkilal máak, beyxan ti’al u yila’al bix u yantal tu bak’pachil wíinik.
Ichil ba’ax kaxta’abe’, ila’ab maanal u 70% partículas kaxta’ab tu k’i’ik’el máake’, yaan ba’al u yil yéetel u partículasil fibras, ka’alikil le ba’ax kaxta’ab ti’ wiixe’, maaas keet yanik ichil fibras yéetel xóoxot’ajo’ob.
Ichil ba’ax tu ya’alaj Arreola Mendozae’, ila’ab yaan jejeláas bix u péek jayp’éel polímeros, je’el bix N66 wa nylon, tumen maas ya’ab kaxta’ab ti’ k’i’ik’ a ke ti’ wiix, le je’elo’ ku beetik u tukulta’ale’, maas uts u p’áatal le je’elo’ tu wíinkilal máak, ba’ale’ unaj u beeta’al uláak’ xaak’alo’ob tu paach.
U múuch’il máak meyajnaje’, tu kaxtaj u polímerosil NBR yéetel poliestireno, lelo’ yaan ba’al u yil yéetel materiales je’el bix caucho ku meyaj ti’al u beeta’al llantas, le beetike’, ku yantal uláak’ k’áatchi’ob yóok’olal bix u k’uchul u xiixel ba’alo’ob ti’ u bak’pachil wíinik tak kéen okok tu wíinkilal.
X xak’al xooke’ táaka’an ich Sistema Nacional de Investigadoras e Investigadores (SNII), nivel II, tu ya’alaj microplásticose’ je’el u súutul vectores “ka u k’i’itbes químicos wa biológicos, tak metales carcinógenos, tumen ti’ plásticose’ yaan aditivos beyxan uláak’ ba’alo’ob ku contaminartik lu’um”.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan