Ti’ ya’abach maaya kili’ich k’iimbesajo’ob ku beeta’al ti’ kaaj yaan ba’al u yil yéetel Navidade’, ku yúuchul óok’ot yéetel uláak’ e’esajilo’ob ku chíikbesiko’ob xíimbal beeta’ab tumen páastoro’ob k’ucho’ob tu peesebreil Béelem. Ts’o’ok túun in jatsik le e’esajilo’oba’ je’el bix u bin in wilik, le beetik tin ts’íibtaj “Danzas y jaranas del oriente yucateco” (2015) yéetel u yáantajil Programa de Desarrollo Cultural Municipal de Yucatán 2012, tu’ux béeychaj in much’ik tu yáamil u k’aaba’ “danzas pastoras”.
Jump’éel ti’ le óok’oto’obo’ ku k’aaba’tik U yóok’otil u yeek’il Béelem, suuka’an u beeta’al ti’al u k’iinil 25 ti’ diciembre tu kaajil Yaxcabá, ti’al u chíimpolta’al Niño Dios. E’esajile’ láayi’ suuk u beeta’al tumen kajnáalo’ob, máaxo’ob jach ku táakpajalo’obi’. Te’el noj óok’oto’ ku chíikpajal nojoch óok’otnáal, suuka’ane’ juntúul ch’ija’an máak machik jump’éel ráamiyeetée de beey eek’e’, jo’op’éel u piikosil jats’utskíinsa’an yéetel loolilkiib, ka’alikil aj-óok’o’oto’ob yaan paachile’ ku yóok’ostiko’ob u pool k’éek’en, láayli’ xan jats’utskíinas’an yéetel u jejeláasil listonilo’ob.
En español: U yóok’otil u yeek’il béelem: la danza de estrella de Yaxcabá
Óok’ote’ ku chíikbesik ts’íib yaan ich biiblyáa, tu’ux ku ya’alik jump’éel eek’ belbebesik u yóoxtúul maagosil lak’in tak tu’ux yaan Niño. Tu kaajil Yaxcabáe’, ku tukulta’ale’ láayli’ leti’e’ páastoro’ob biinsa’abo’ob tak te’elo’, le beetik ku k’iimbesa’al yéetel óok’ot.
Jayp’éel k’iino’ob aantes Náabidade’, junmúuch’ máako’obe’ ku kóojolo’ob ti’ jump’éel naj ku yéeya’ab jump’éel ja’ab aantes, ti’al u beeta’al le ráamiyeeteo’. U baakele’ beeta’an yéetel metal, beyxan ya’abach ch’iilibo’ob beetik u puuntasil le eek’o’. Kéen ts’o’okoke’ ku pi’ixil yéetel ya’abach mejen nikte’ob beeta’an yéetel kiib. U ti’al le je’ela’ ku k’a’abéetkunsa’al mejen mooldesil che’ ku t’u’ubul ti’ jump’éel kuum tu’ux yiba’an kiibi’: moldee’ ku yisíinsa’al yéetel le kibo’, ts’o’okole’ ku máansa’al ti’ uláak’ nu’ukul tu’ux yaan ja’ yéetel jáaboni’, ti’al u machkubáaj tu beel. A jujump’éelil u beeta’al le nikte’obo’, ti’al beyo’, kéen ts’o’okoke’, ku jats’ustskíinsa’al yéetel mejen.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
