K'iintsil
Katia Rejón
13/01/2026 | Mérida, Yucatán
Walkil 50 ja’abo’obe’, xunáan Asunción Cetina Chan náaynajij: bíin yanak tojbe’en óol ti’ u kajnáalilo’ob Cantamayec. Tu náaytaj yaan jump’éel nojoch k’áax tu chúumukil le kaajo’, tu’ux ka béeyak u tóop’ol je’el ba’axak ts’aakil xíiwo’obe’, beyo’, wa ku yantal juntúul paal ka yaachak u nak’e’, yaan u yantal u ts’aak kéen xi’ik t’okbil u le’ éepasootée tumen u maamáa, ti’a u ya’ach’tal ti’. Beyo’, ma’ táan u xu’upul ya’abach taak’ini’, mix xan táan u yantal u beeta’al siitáa tu jo’oloj jump’éel semaanáa ti’al u biinsa’al tu najil ts’aak tak te’el noj kaajo’.
Asunción Cetina juntúul máak ojéela’an ku ts’aakankil yéetel xíiwo’ob. Síij tu k’iinil 15 ti’ septiembre ti’ u ja’abil 1933, ts’o’oke’ jkíim 3 ti’ agosto ti’ u ja’abil 2014, ka tu chukaj 81 u ja’abil. Táakapaj ichil u meyajil Red de Jardines Medicinales del Mayab ka’aj tu káajsaj “Ts’u k’áax u bu’tuni ti’ t’asak”. Walkila’ le chan k’áaxo’ kaláanta’an tumen juntúul u paalil, María del Rosario Cetina.
Ti’ jump’éel ts’íib jóok’sa’an tumenCentro de Investigación Científica de Yucatán (Cicy) yóok’olal Flora Medicinal, yáax ba’ax ku meyaj ti’al u yúuchul ts’aakankile’ leti’e’ xíiwo’obo’, ts’o’oke’ ojéela’an yáax k’a’abéetkunsa’ab tumen asiail kaajo’ob. Ichil u lu’umil Mayabe’, ojéela’an ku ch’a’abal xíiwo’ob ti’al ts’aakankil, ts’o’oke’ jmeen máax beetik.
Xaak’al beeta’an tumen CICY te’el lu’umo’ ku jets’ik yaan kex 2 mil 500 báaskular xíiwo’ob; ti’ le je’elo’obo’ u 30% (750) ku meyaj ti’al u ts’a’akal wa ba’ax. Tu k’áaxil paak’al Cetinae’ yanchaj tak 700 u p’éel xíiwo’ob ku ts’aakankil tu lu’umil Yucatán, ba’ale’ beyxan ti’ uláak’ lu’umo’ob ku xíimbaltik ikil u bin meyaji’.
Ts’aak ku beeta’al yéetel xíiwo’obe’ ts’a’aban u kuuch, ts’o’oke’ yaan xaak’alo’ob táan u binetik u beeta’al ti’al u na’ata’al ba’axo’ob kiimiko’ ba’al yaan kéen xa’ak’ta’ak wa kéen beeta’ak jump’éel ts’aak yéetel xíiw, ba’ale’ tu lu’umil Méxicoe’ láayli’ chéen úuchben máako’ob meyajtik. Chéen máaxo’ob kanik ti’ uláak’ wíiniko’ob, je’el bix úuchik ichil Cetina baatsil.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
