Ch’íich’ ja’, Avetoro menor, u maas chichnil gaarsail

Tu ch’een ch’enkil píik’sáastale’, ku yu’uba’al u kóoch t’aan ichil le xíiwo’obo’. Ma’ nojoch ba’al le ku t’aano’, mix xan mu’uk’a’an ba’alche’i’. Juntúul chichan ch’íich’ ja’: avetoro menor (Ixobrychus exilis), u maas chichnil gaarsail América, yéetel juntúul jach chichan ichil le yano’ob yóok’ol kaab.

“Kex tumen chan chichne’, avetoro menore’ ku chíikbesk u ki’ichkelemil: ma’ tu jach yu’uba’al u máan ichil juunko’ob, óoli’ beey mina’ane’, ba’ale’ u t’aane’ kóoch yéetel k’a’am u yu’ubal kéen káajak u tíip’il k’iin te’el páantanoso’obo’”, tu tsolaj jcha’an ch’íich’ Edgar Knapp Uranga, máax ts’o’ok u máansik ya’abach ja’abo’ob ikil u máan u yil u ch’íich’ilo’ob ja’ tu u’umil México.

U k’aaba’ u jeeneroile’, Ixobrychus, ch’a’aban ti’ griegoil t’aan ixos (juunkóo) yéetel brychō (awa), le je’el túuno’ u k’áat u ya’al “le ba’ax ku yawat ichi le juunko’obo’”.

Chan ch’íich’e’ ku p’isik ichil 28 yéetel 36 sentiimetro’ob, ts’o’oke’ ku aaltal ichil 60 tak 100 graamo’ob. Kéen u xit’ u xiik’e’ ku p’isik tak 46 sentiimetro’ob. U paach u xiibil ba’alche’ile’ óol boox ya’ax, ka’alikil u xch’uupulile’ maas beey lu’umchaja’ane’. U wíinkilale’ sáal, le beetik ku béeytal u séeb péek tu yook xíiwo’ob, le beetik óoli’ beey chéen ti’ iik’ ku xíimbale’.

Ku yila’al América del Norte tak Sudamérica, tu’ux táaka’an Centroamérica yéetel Caribe. Kaja’an ti’ páantano’ob, aak’alo’ob yéetel úumedalo’ob, tu’ux yaan ya’abach xíiwo’ob yéetel che’ob, je’el bix juunko’ob yéetel tulaareo’ob.