U k’aaba’ ich káastelan t’aane’ tucancillo collarejo wa arasarí acollarado (Pteroglossus torquatus), juntúul ch’íich’ jach jats’uts kaja’an tu Petenil Yucatán. Yaan ku yila’al tu noojolil u noj lu’umil Méxicoi’, beyxan Centroamérica, tak tu xamanil Sudamérica.
Ku p’isik ichil 40 tak 42 cms u chowakil, desde u nej tak tu koj. Juntúul ch’íich’ k’as nojoch. Tak jayp’éel ja’abo’ob paachile’ yaan ku yila’al ku k’u’uk’ankil Cancún; yaan k’iine’ yaan máax ku ya’alik ku yilik ba’ale’ tu bak’pachil le noj kaajo’. Walkila’, maas suuk u yila’al tu bejil ts’ono’oto’ob, Tulum, Cobá, yéetel k’áax maas chan ka’anal, wa tu’ux kaabal yanik che’ob. Juntúul ch’íich’ ya’ab tu’ux ku yila’al tu péetlu’umil Quintana Roo, le beetik óol suuk u yila’al, ba’ale’ kex beyo’ yaan k’iine’ ma’ jach séeb u chíikbeskubáaji.
En español: Tucancillo collarejo, una de las aves más bonitas de la península de Yucatán
Múuch’ u máan. Ki’ u jaantik u yich che’ob, je’el bix ya’ wa k’áaxil k’ooch, yéetel uláak’o’ob, ba’ale’ beyxan, ki’ u jaantik ik’elo’ob, meerech’o’ob wa u je’ob uláak’ ch’íich’o’ob.
U boonil u pool, kaal yéetel u paache’, boox. U xiik’ yéetel u chowak neje’, k’as boox yéetel yaan u ya’ax t’o’olilo’ob; beyxan yaan junt’óol méek’ik u kaal yéetel ku jatsik u kaal ti’ u paach. Kaabale’ k’aank’an yéetel yaan u ch’aach’aj de boox tu tseem, yéetel tu jobnele’ yaan u t’o’ol de chak yéetel boox. U xaawe’ samal boox, ya’ax yéetel ch’ooj.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
