Le ch’íich’a’ noj chíikulal ichil u k’áaxilo’ob Mesoamérica, tu’ux táaka’an u petenil Yucatán. U chak k’u’uk’mel yéetel u k’a’am awate’ ku séeb e’esik tu’ux yaan; ba’ale’ kex tumen jach ki’ichkeleme’ ya’ab u k’askúunta’am tu’ux ku yantal. Beey tu tsolaj jbiologóo Zahid J. Orozco, máax ku meyaj tu múuch’kabil Fundación Santuario Akumal, tú ya’alaje’ jach unaj u mu’uk’ankúunsa’al ba’ax ku beeta’al ti’al u kaláanta’al u kuxtal tu lu’umil México.
Mo’e’ méek’a’an tumen u espesyeil Ara macao yéetel chíikbesa’an tumen u subespesyeil Ara macao cyanoptera.
En español: Guacamaya roja, de plumaje inconfundible y llamativo
Tu xiik’e’ yaan u k’u’uk’mel de k’aank’an yéetel u puntae’ de ch’ooj, mina’an u ya’ax t’o’olil jatsik u ka’ap’éel boonil ichil u jejeláasil yaan sudameerikáa. Ts’o’okole’, maas nuuktak tumen ku k’uchul u p’is ichil 81 tak 96 cms u chowakil, yéetel u aalile’ kex 850 graamóos. Ba’ale’ je’el u jelpajal según u múuch’il yéetel bix yaniko’on.
Ku yantal tu noojol-lak’inil México tak Nicaragua. Tu lu’umil Mexicoe’ suuk ka’ach u jach Ila’al tu’ux yaan ka’anal k’áax ma’ tu jutik u le’ mix jump’éel k’iin bul ja’ab, beyxan wa tu’ux yaan che’ob yaan u joolil ti’al u beetik u k’u’.
Mo’e’ suuk u jaantik u yich che’ yéetel i’inajo’ob, ba’ale’ je’el u jaantik xan ba’ax ku bin u tóop’ol, nikte’ob yéetel uláak’ xíiwo’ob.
Orozcoe’ tu ya’alaj jejeláas u k’exik ba’ax ku jaantik je’el bix u bin u yantal u yich che’ob bul ja’ab. Kéen yanak u núupe’ ku p’áatal yéetel leti’ ya’abach ja’abo’ob. Tu k’áacil Mesoaméricae’ ku kaxtik u yantal u mejenil ichil u winalilo’ob noviembre yéetel mayo.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
