Ch’ooj péepen juntúul jats’uts chan ba’alche’ ku leelem

Juntúul chan ba’alche’ ku máan u ts’u’uts nikte’ob, ts’o’oke’ kéen ila’ake’ ojéela’an xan uts yanik kuxtal ti’ le tu’ux ku yantalo’. Chíika’an ch’ooj chowak nej péepene’ tumen chíika’an tu’ux ku leelem.

Ichil ba’ax ku ya’alal tumen ambientalistase’, óoxp’éel bix u ja’atsal u k’a’ananil u kuxtal le chan ba’alche’a’: yáaxe’ tumen ku máan u k’i’itbes u ta’anil nikte’ob, beyxan ku ye’esik wa uts yaan kuxtal tu’ux ku kajtal yéetel ku ts’áak xan u p’iis u yantal cadena trófica.

Ch’ooj chowak nej péepene’ juntúul lepidóptero méek’a’an tumen Riodinidae baatsil. Yaan u chowak nej yéetel kaja’an ti’ trópical k’áaxo’ob yéetel bosques tu’ux nooyok, desde tu noojol México tak Sudamérica, beey tu tsolaj máax beetik k’a’aytajilo’ob tu múuch’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, A.C., Jacqueline May Díaz.

Tu ya’alaj xane’ tu xiik’e’ ku leelem u ch’ooj boonil yéetel u chi’ u xiik’o’obe’ booxtak. Le bix túun yanik u xiik’o’obe’ jejeláas bix u chíikpajal ts’o’oke’ yaan ba’al u yil yéetel lu’um tu’ux yaan. “Juntúul chichan ba’alche’, kéen u xit u xiik’e’ ku chukik ichil 25 mms yéetel 30 mms”. 

“Suuka’an u péek de áak’ab, yéetel séeba’an u péek”; tu tsikbaltaj. Ku ya’alik xan péepene’ ku yáantaj xan ti’al u k’i’itbes i’inajo’ob, le beetik uts u ch’a’ak bej kuxtal tu bak’pachil.

Jbióloga Estela Díaz Montes de Ocae’ tu ya’alaj péepene’ k’a’anan tumen kéen u ts’u’uts’ u k’ab nikte’obe’, ku k’i’itbesik polen, le beetik ku ya’abtal xan xíiwo’ob yéetel che’ob.  

Péepene’ jejeláas ba’ax ku yaantik, yaan ba’al u yil beyka’aj nojoch yanik. Wa láayli’ xnook’ole’, ku jaantik xíiwo’ob; kéen súutuk péepene’ ku jaantik u k’ab nikte’ob, u ya’abile’ ku ch’a’ak ti’ k’an lool méek’a’an tumen Asteraceae baatsil.