K'iintsil
La Jornada Maya
30/07/2026 | Jo’
Le chan turix je’ela’, juntúul chan ba’alche’ k’ajóolta’an tumen yaan junt’o’ol boox yéetel kóoch chúumuk ti’ u lalaj u kamp’éel xiik’, ts’o’oke’ k’a’anan kéen ila’ak tumen u k’áat u ya’al uts yanik kuxtal humedales, beyxan ku ts’áak u p’iis u yantal ik’elo’ob. Libélula chinchilejo u k’aaba’ ich káastelan t’aan.
U científico k’aaba’e’ Erythrodiplax umbrata, méek’a’an tumen Libellulidae wa libélulas rayadoras baatsil. Ya’ab u yila’al ichil tuláakal continente, tu noojolil Estados Unidos tak Sudámerica yéetel Caribe. Juntúul ti’ le ba’alche’ob kaja’an tu k’áaxil Área de Protección de Flora y Fauna “Laguna de Términos”, tu méek’tankaajil Kaanpech.
Chinchilejo turixe’ ku chíikbesik tu wíinkilal wa u xch’uupul wa u xiibil ba’alche’il, ts’o’oke’ ya’ab u k’éexel tu chichnil tak kéen nojochchajak, beey tu tsolaj máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múuch’kabil “Desarrollo y Medio Ambiente”, A.C., Jacqueline May Díaz.
“Ma’ seen nojoch mix jach chichani’ ku p’isik kex 5 cms. U xiibile’ júul boox wa boox chak u wíinkilal, ts’o’oke’ kéen káajak u ch’íijile’ ku píixil yéetel jump’éel ba’al beey ch’ooj ta’ane’. U xch’upul turixe’ ma’ táan u jach léembal ts’o’oke’ beey samal boox wa ya’ax u boonil. U xiik’e’ jáaytsile’en yéetel mina’an u boox t’o’olil tu chúumukil. Tu jeele’ yaan jump’éel boox chak ch’aaj tu ti’itsil u xiik’o’ob”, tu ya’alaj.
Ichil tuláakal u kuxtale’ ku máan u chuk bak’ u jaantej, ba’ale’ yaan jayp’éel ba’alo’ob ku k’éexel je’el bix u bin u nojochtal, tu ya’alaj j biólogo Fermín Chaídez Ochoa.
Ken nojochchajak turixe’, ku tsa’aayal u chuk u yo’och kex táan u xik’nal. “Ku jaantik mejen k’oxol, xya’axkach yéetel u mejenil péepen, ichil uláak’o’ob”, tu ya’alaj.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan