U KAYIL CHETUMAL juntúul ba’alche’ jeets’el u moots tu ja’ilo’ob u noojolil QRoo

Tu ja’ilo’ob u noojolil Quintana Rooe’ kaja’an juntúul kay jach úuch yanak te’elo’, ba’ale’ cienciae’ tu chíimpoltaj tak tu ja’abil 2007: u científico k’aaba’e’ Cryptoheros chetumalensis, k’ajóolta’an ich káastelan t’aan beey mojarra chetumaleña; juntúul kay kaja’an tu’ux ma’ ch’óoch’ ja’i’.

Jxak’al máak Juan Jacobo Schmitter-Soto, máax ku meyaj Departamento de Sistemática y Ecología Acuática tu noj najil xook El Colegio de la Frontera Sur (Ecosur), béeychaj u ts’íibtik jayp’éel ba’alo’ob yóok’olal ka’aj tu beetaj taxonómicail xaak’al. 

Schmitter-Sotoe’ tu tsolaj le kaya’ méek’a’an tumen Cichlidae baatsil. Le je’elo’ tu’ux táaka’an ujejeláasil kayo’ob kaja’an ti’ ja’ob maas jejeláastak kex ma’ ch’óoch’i’, yéetel le bix u ya’abkunsikubáaje’ maas jela’an xan.

Walkila’, ojéela’an Cryptoheros chetumalensis kaja’an ti’ aak’alo’ob, xa’ayja’ob yéetel tu’ux yaan nonoj ja’ yéetel nonoj xíiw. Tu lu’umil Quintana Rooe’ ku béeytal u yila’al laguna de Bacalar, río Hondo yéetel jejeláas ja’ob yaan tu noojolil Tulum. Yaan ku yila’al tak Calakmul, Kaanpech; Belice, tu noojol-lak’inil México yéetel tu xamanil Centroamérica.

Chetumalil kaye’ ku chíikbesik ukp’éel u boox t’o’olil ichil tuláakal u wíinkilal, ba’ale’ mina’an u boox ch’aaj tu nej suuk u yila’al ti’ uláak’ u láak’o’ob. Beyxan yaan ch’ooj u yich, jump’éel ba’al ma’ suuk u yila’al ichil cíclidos yaan te’el baantaa’. Le beetik séeb u na’ata’al wa leti’.

Kéen nojochchaje’ ku p’isik kex 10 cms, kex u ya’abile’ ku p’isik ichil 8 yéetel 9 cms. U wíinkilale’ ku cha’ak u séeb báab ichil u k’áaxil le ja’o’. Ku jaantik mejen xnook’ol ja’, crustáceos de mejentaj yéetel mejen wíinkilal ku bin u k’astal te’el ich ja’o’.