K'iintsil
La Jornada Maya
21/08/2026 | Ciudad del Carmen, Campeche
Juntúul ch’íich’ suuk u yantal tu juunal yéetel tu juun xan u máan u chuk u yo’och, ba’ale’ láayli’ jach uts u biinsikubáaj yéetel uláak’o’ob kéen u beet u k’u’. Ojéela’an leti’ tumen u maas nojochil ichil u especieil yaan América del Norte, ts’o’okole’ k’a’anan xan ti’al u kuxtal humedales, tumen ku máan u chuk ba’alo’ob. U k’aaba’ ich káastelane’ garza morena.
Ku ts’áak u p’iisil u yantal ba’alche’ob te’el humedaleso’ tumen ku jaantik ba’alche’ob je’el bix kayo’ob, anfibios, reptiles yéetel u yik’elo’ob ja’; beyxan wa tumen ku yila’al te’elo’, ku na’atale’ uts yanik u kuxtal le ja’o’ yéetel ku yáantaj xan ti’al u t’a’ajtal lu’um beyxan ja’ob.
Ardea Herodias u científico k’aaba’, u maas nojochil Norteamérica. Ku p’isik ichil 102 yéetel 130 cms; u aalile’ kex ichil 2.1 tak 3.6 kgs. U wíinkilale’ samal boox-ch’ooj, u poole’ sak yéetel yaan boox t’o’olilo’ob, u kaale’ beey jump’éel “s” yéetel u koje’ k’aank’an, ku ya’alik máax beetik u k’a’aytajilo’ob u múcuh’kabil Desarrollo y Medio Ambiente, Jacqueline May Díaz.
Tu ya’alaje xane’, u k’u’uk’mele’, láayli’ xan samal boox-ch’ooj tu paach, ba’ale’ yaan xan u chakil wa u canelail tu muuk’il u yook yéetel tu keléembal; yaan xan u lentes tu yich.
“U yooke’ chowaktak yéetel juul boox ya’ax. Kéen jo’op’ok u xik’naalo’obe’ ku satik u kaal yéetel ku chíikbesik u xiik’ ka’ap’éel u boonil”.
Beyxan tu tsikbaltaj ch’íich’e’ kaja’an ti’ aak’alo’ob, ríos, marismas, manglares yéetel jáal ja’; yaan ku yila’al tu k’áaxil Área de Protección de Flora y Fauna “Laguna de Términos”.
Tu ya’alaj ti’al u winalilo’ob febrero yéetel mayo ku káajal u yantal u mejenil. Chéen yéetel juntúul u núup ku yantal yéetel ku k’u’uytaj ti’ ka’anal che’ob wa lu’um, wa tumen mix ba’al jaantik. Ku ts’áak kex 2 tak 7 je’ob de samal ch’ooj u boonil.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
