Kex tumen ma’ táan u séeb ila’al tumen chichane’, poecilia mexicanae’ k’ajóolta’an xan beey topote del Atlántico wa moli mexicano. Juntúul kay maas chan nonoj yaan ich u ja’ilo’ob u noojolil Quintana Roo.
Ku yila’al ti’ ríos, ts’no’oto’ob, aak’alo’ob yéetel jayp’éel tu’ux ti’ jáal ja’ob; ti’ túun ku yila’al bix séeba’an u kanik kuxtal ti’ u jejeláasil ja’ob, beyxan ti’ u k’a’ananil u yantal wa tu’ux tumen ku ts’áak u p’iisil u yantal kuxtal. Tu ja’ob je’el bix Cenote Azul, río Hondo yéetel u aak’alil Bacalare’ suuka’an u yila’al u nojmúuch’il kayo’ob tu jáal ja’ilo’ob; u ya’abile’ ichil u moots u xíiwilo’ob ja’.
Tumen mantats’ u péeke’ ts’o’ok u suuktal u yila’al te’el ja’obo’. J xaak’al Juan Jacobo Schmitter-Soto, máax ku meyaj Departamento de Sistemática y Ecología Acuática tu nojnajil xoko El Colegio de la Frontera Sur (Ecosur), tu tsolaj kaye’ méek’a’an tumen u baatsil Poeciliidae, le je’elo’ junmúuch’ kayo’ob ku yila’al leti’ yóok’lal jump’éel ba’al ma’ suuk u yila’ali’: ma’ táan u tóop’ol ti’ ja’, je’el bix u ya’abil uláak’ kayo’ob. U xch’uupul kayil Poecilia mexicana ku ts’áak u mejenil tu béeyili’ kayo’obe’. Ti’al u yantal u mejenile’, u xiibile’ ku kaxtik u núup ka’alikil u bin u papablajtik tu nak’, ts’o’oke’ ku ye’esik u k’anil u wíinkilal. Kéen ts’o’okoke’ ku k’a’abéetkunsik u gonopodio, yéetel le ku yo’omkúunsik le xch’uupul kayo’.
En español: Topote del Atlántico, pez que suele pasar desapercibido
U kayil, topote del Atlánticoe’, jach séeba’an u kanik kuxtal óoli’ je’el ba’axak’ ja’il. Ts’o’oke’ u yojel yantal xan ti’ ch’óoch’ ja’ wa tak le jach naats’ yaan ti’ k’áak’náab. Le beetik ku yila’al xan tu ja’ilo’ob Chetumal, je’el bix Xcalak wa Río Huach. Beyxan Schmitter-Sotoe’ tu ya’alaj kaye’, maas ki’ u jaantik ba’ax yaan tu taamil tuunich piixil yéetel algas, beyxan xíiwo’ob táan u bin u tu’ubtalo’ob, ts’o’oke’ ku ch’a’ako’ob óoli’ je’el ba’axak sustratoil. Ku p’isik ichil 10 tak 11 centímetros u chowakil, ba’ale’ u ya’abile’ chéen ku p’isik ichil kamp’éel tak waxakp’éel centímetros.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan
