U k’aaba’ ich káastelan t’aane’ Mariposa de Alas Púrpura Oscura (Eunica monima), juntúul chan ba’alche’ ku p’isik kex 5 centímetros; juntúul chichan péepen, ts’o’oke’ kex ma’ jach k’ajóolta’ane’, láayli’ jach k’a’anan tumen ku k’i’itbesik u ta’an loolo’ob jejeláas tu’ux.
J veterinario Edgar Salvador Matos Pérez tu ya’alaje’ u yila’al jayp’éel ti’ u jejeláasil le ba’alche’oba’, ku chíikbesik uts yanik lu’um, le beetik u yila’al le de beyo’oba’ ku ts’áak ojéeltbil t’a’aj le k’áaxo’.
Péepene’ ku yila’al Venezuela tak Estados Unidos, ti’al u k’iinilo’ob ke’elil, kéen káajak u beetik ke’ele’ ku péek te’el tu’ux yano’obo’; suuka’ane’ tu baantail u noojolil Florida, ba’ale’ tu lu’umil Méxicoe’ ku béeytal u yila’al ti’ ya’abach péeltu’umo’ob, je’el bix Tamaulipas, Veracruz, Oaxaca, Chiapas, Kaanpech, Yucatán yéetel Quintana Roo.
En español: Mariposa de alas púrpura oscura, diminuta especie poco conocida
Je’el bixake’, óoli’ bulja’ab ku yila’al tu Petenil Yucatán, ts’o’oke’ yaan mejen múuch’o’ob ku yila’al ich k’áax. U boonile’ chukwa’ yéetel u chan ti’itsil u xiik’e’ k’aank’an.
U pool, u tseem yéetel nak’e’ de chukwa’ xan, yaan k’iine’ ku leelem; ti’ u xiibile’ yaan u sak ch’aajo’ob. U xiiko’ob yaan táanile’, k’aas wóolis yéetel le yano’ob paachile’ óol chan koob u boonil yéetel u chukwa’ t’o’olo’ob, beyxan de ku leelem. U xch’uupulile’ ma’atech u leelem u xiik’ yéetel u sak ch’aajo’obe’ ku maas chíikpajal tu ka’atséel u xiiko’ob yaan táanil.
Kéen síijik le péepeno’oba’, tu séebanil u yantal u mejenil ti’al ma’ u ch’éejelo’ob, ts’o’oke’ lelo’ jump’éel ba’al suuka’an yéetel mantats’. Ku jaantik u kaabil nikte’ob, u yich che’ob jach tak’antak, kex tumen luba’an lu’um, u ta’ ch’íich’ yéetel tak luuk’ ti’al u ts’u’uts’ik u mineralesil.
Xak'alutskíinsa'an tumen: Sasil Sánchez Chan